Vefatının 505. Yılında Abdürrahim Tirsî ve Divan’ı Yeni Şafak Kitap Eki Haberleri

Kadiriyye tarihinin Bursa’daki hikayesi Abdülkadir Geylani’nin torunu olan Hüseyin Hemevi’nin dergahından geçen Eşrefoğlu Abdullah Rumi’yi can kulağı ile dinleyenlerden biri de Tirse köyünden Abdürrahim Efendi’dir. Onun yazdığı şiirlerin yer aldığı divan ise Emine Aydoğmuş Yüce tarafından yeniden hazırlanarak basıldı.

MUSTAFA KARA

Bu yol Allah buyruğudur bu yol Muhammed yoludur

Gel gir Muhammed yoluna dervişlere ta’n eyleme

Hak buyruğun gözlediler Muhammed’i izlediler

Gördüklerin gizlediler sen taşradan gördüm deme

Tirsî

*

Dünyada en yaygın üç tarikattan biri olan Kâdiriyye’nin tarihi 1166 yılında Bağdat’ta vefat eden Abdülkâdir Geylânî ile başlar. Selçuklular dönemiyle beraber tohumları atılan bu gönül yolu, Osmanlı yüzyıllarında Asya, Afrika ve Anadolu üzerinden Avrupa topraklarına kadar uzanmıştır. Dolayısıyla bu tarikata mensup kadirihânelerde yetişen dervişlerin kaleminden çıkan manzum ve mensür yüzlerce binlerce eser vardır.

Bu yolun Osmanlı başkenti Bursa’daki tarihi ise Hacı Bayram Veli’nin yönlendirmesiyle Hama’da bulunan Geylânî’nin torunlarından Hüseyin Hemevî’nin dergâhında seyrusülükünü tamamlayan Eşref b. Ahmed’in oğlu1 Eşrefoğlu Abdullah Rûmî ile başlar. Dergâhını İznik’te kuran Eşrefzâde’nin, sohbet ve zikir halkasına katılanlara neler söylediğini, hangi uslupla nasıl söylediğini merak edenler onun nesir olarak Müzekki’n-nufus2, ve Tarikatnâme’ye3 şiir olarak da Divan’ına4 bakmaları gerekmektedir.

İznik Kâdirî dergâhında yapılan bu sohbetleri gönül gözü ile izleyen, can kulağı ile dinleyenlerden biri de Tirse köyünden Abdürrahim Efendi idi. Mürşidi gibi şiir yazma kabiliyeti olan Abdürrahim Tirsî, 1469 yılında onun yerine geçmiş ve duyduklarını, gördüklerini öğrendiklerini kendine has yorumuyla birlikte talip olanlara öğretmeye başlamıştır. Bu mürşidlik dönemi 1519 yılına kadar tam elli yıl devam etmiştir.

İşte mürşidiyle ilgili bazı düşüncelerinin şiir şekliyle ifadesi

YÂR EŞİĞİNDE

Dost verdi derdi mürşide saldı

Hidayet verdi şeyh eşiğinde

Mürşide erdim düşmanım bildim

Dostumu bildim şeyh eşiğinde

Abdürrahim-i Tirsî’nin canı

Göründü yâri yâr eşiğinde

EŞREFZÂDE GÜLÜ

Bülbülüm feryâd iderem gülüne Eşrefzâde’nin

Dostlar çıkalım gidelim iline Eşrefzâde’nin

Bu Abdürrahim-i Tirsî aşk deryasının bahrisi

Abdülkâdir sevgilisi kuludur Eşrefzâde’nin

ONUN SÖZLERİ

Dostum Eşrefoğlu Rûmî yüzündendir Allah nuru

Ölmüş canlar olur diri işitecek sözlerini

Bu Abdürrahim-i Tirsî onun için söyler sözü

Eşrefzâde haslar hâsı açıvermiş gözlerini

Daha sonraki yıllarda önce Bursa’da sonra İstanbul ve Balkanlarda açılan Kâdirî-Eşrefî dergâhları, yüzyılımıza kadar faaliyetlerini sürdürmüş tasavvufî zevkın topluma aktarılmasına bereketli bir zemin teşkil etmişlerdir.5

Emine Aydoğmuş Yüce’nin Ekim 2025’de yayınladığı Divan’ın6 ilk şiirinin ilk ve son beyti şöyledir:

Gelün terk idelüm dünyâ çü bildün fânîdür dünyâ

İrelüm Mevlâ katına ki dâ’im bâkîdür Mevlâ

…

Abdürrahîm-i Tirsînün nasîhatini key dinle

Seni çün Hakka yiltedi sözi hakdur kabul eyle

Tasavvuf tarihlerinde “tarikatın kurucusu” ifadesi kullanılırsa da bu ifadenin bugün anlaşıldığı manada bir “kurucu” olmadığını bilmek gerekir. Büyük alim ve arifler mezhep kurmadığı gibi tarikat da kurmamıştır. Onların yaptığı şey okumak, okutmak ve insan yetiştirmektir. Mezhep veya tarikatın mayalanması, yavaş yavaş oluşması, topluma hizmet sunması için sosyal bir kurum haline gelmesi kendisinden sonraki yıllara aittir. Bu durum, toprağın içine atılan tohuma benzetilebilir. Orada “çile”sini tamamladıktan sonra iklim şartları elverirse yeryüzüne çıkar ve neşv ü nema bulur. Yeryüzündeki “iklim” şartları uygunsa büyümeye devam eder, kök salar, çiçek açar meyve verir.

Tarikatlar dünyasının bir zenginliği de zaman içinde oluşan kollar, şubelerdir. Bu şubeler bazan bulundukları coğrafyaya göre ana tarikatın yeni bir hayatiyet ve yorum kazanmasına sebep olabilir. Bazan bu kol, yaygınlaşarak “ana tarikat” rolünü de üstlenebilir.

Kadiriyye’nin Osmanlı coğrafyasında yaygın olan iki kolu vardır. Eşrefiyye ve Rumiyye. Eşrefiyye’nin piri 1469 da vefat eden Eşrefoğlu Rûmî olup kabri İznik’tedir. Rumiyye’nin piri 1631 de vefat eden Kastamonu’lu İsmail Rûmî. Kabri İstanbul Tophane’dedir.

Divan geleneğine uyarak önce Allah ve Resûlullâh ile ilgili bazı mısralarını okuyalım:

YÂ RABBENÂ

Sen bilirsin ben zaifin halini yâ Rabbenâ

Sen kavîsin doğru râha çek bizi yâ Rabbenâ

…

Bu Abdurrahim-i Tirsî görmedi eksüklüğü

İlla bakar lütfuna key yalvarur yâ Rabbenâ

YÂ İLÂHÎ

Günahım çok günahım çok meded senden yâ İlâhî

Suçumdan geç beni affet meded senden yâ İlâhî

Yüzüm kara günahım çok sana lâyık amelim yok

Sana varmağa yüzüm yok meded senden yâ İlâhî

SENİ SEVDİM

Cihana geleli gönlüm seni sevdi seni Allah

Senin fikr u hayalinle dolu gönlüm dolu Allah

YÂ MUHAMMED

Yüzün nur-ı Hudadır yâ Muhammed

Sana canlar fedadır yâ Muhammed

…

Murad Abdurrahim’i hazretinden

Ata lütfun vefâdır yâ Muhammed

Abdürrahim Tirsî’nin Divan’ında yer alan 16 beytlik “bize Kâdirîler derler” redifli şiir tarikatın temel şahsiyetleri ve ilkeleri hakkında bilgi almak isteyenlere hitap etmektedir. İlk ve son beyt şöyledir:

BİZE KÂDİRÎLER DERLER

Ey bizi soran kardaşlar bize Kâdirîler dirler

Ey gerçek tâlib kardaşlar bize Kâdirîler dirler

…

Bu ‘Abdurrahîm-i Tirsî Şeyh Eşrefzâde bendesi

Abdülkâdir eksüklüsi bize Kâdirîler dirler

DAVET

Peygamberler gibi alim ve ariflerin de birinci vazifesi insanları, kırmadan/dökmeden aşk ve mahabbetle hak ve hakikata davettir. Abdürrahim Tirsî “dervişler gelin” redifli şiirinde bütün insanlığa davetiye çıkarmakta, nasıl bir hayat ve yaşama tarzına davet ettiğinin detaylarını da vermektedir. O şiirden birkaç beyit aktaralım:

Dostı gerçek seven cânlar gelün hey dervîşler gelün

Dost yolında cân baş virün doğun hey dervîşler gelün

…

Şeyhün tarîkin sürelüm sıdk-ıla menzil alalum

Abdülkâdire irelüm gelün hey dervîşler gelün

Şeyh Resûlu’llâh neslidür gerçek erdür Hak dostıdür

Şeyhün himmeti âlîdür gelün hey dervîşler gelün

Şeyhümüz Eşrefoğlıdur Kâdirîdür İznikîdür

Dervîşlere himmetlidür gelün hey dervîşler gelün

Bu Abdurrahîm-i Tirsî halkdan çevirmişdür yüzi

Hakka da’vet ider sizi gelün hey dervîşler gelün

Her fani gibi Eşrefoğlu Rûmî de âlem-i cemale intikal etti. Bu intikal birçok insan gibi Tirsî’yi de derinden etkiledi. Aşağıdaki mısralarda canı gibi sevdiği gönül mimarını kaybeden bir dervişin hüzün ve gözyaşı dolu gönül titreşimleri vardır.

EŞREFOĞLU RÛMÎ SULTAN

Dünyâdan göç var ola mı Eşrefoğlı Rûmî Sultân

Âh ayruluruz ola mı Eşrefoğlı Rûmî Sultân

…

Evliyâdur cânlar cânı tekmîl idenler îmânı

Şâz olur görenler cânı Eşrefoğlı Rûmî Sultân

İçimüzde yanar odı cânımuzda kaldı dadı

Dervîşleri ğarîb kodı Eşrefoğlı Rûmî Sultân

Bu bî-çâre garîp n’itsün ağlayû kancaru gitsün

Sensüz bu cihânı n’itsün Eşrefoğlı Rûmî Sultân

Bu Abdürrahîm-i Tirsî andandur âh u zârisi

İşler yüregi yaresi Eşrefoğlı Rûmî Sultân

VE BUGÜN

Uzun yıllardan beri Eşrefzâde Safiyyuddin Erhan Bey’in rehberliğinde Mayıs ayının ilk Pazar günü İznik’te Eşrefoğlu Rumî’yi anma toplantıları yapılmakta, bir Eşrefî geleneği olan Köfteli çorba ikram edilmektedir. Son yıllarda bu halkaya İstanbul Kâdirîhânesi’nin dostlarının katılması manevî coşkuyu artırmaktadır. Ayrıca son üç senedir Tirse köyünde (bugün için Sakarya/Pamukova ilçesine bağlı Kemaliye mahallesi) Abdürrahim Tirsî’yi anma toplantıları yapılmaktadır.

İznik’te Eşrefoğlu Rumî külliyesinin yeniden usulüne uygun olarak düzenlenmesi ve Tirsî’nin kayıp mezarının yeniden yapılması temennimizdir.

500 sene sonra kendisini tekrar rahmetle, mahabbetle anarken Divan’ın son beytiyle yazımızı tamamlıyoruz:

Abdürrahim-i Tirsî gönlünü sen aşka ver

Şems-i aşktan perveriş bulan gönüller ölmedi

Dipnotlar

1- Fütüvvetnâme isimli risalesi Orhan Bilgin tarafından yayınlanmıştır. İstanbul, 1990.

2- Nşr. Abdullah Uçman, İstanbul, 2000

3- Nşr. Esra Keskinkılıç, İstanbul, 2002.

4- Nşr. Mustafa Tatçı, Ankara, 2015.

5- Geniş bilgi için bk. M. Kara, Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler,179 vd. Bugün için Bursa’da mimarî özelliklerini koruyan tek bina olan Numaniyye dergâhı bu kola mensuptur.

6- Gaye Kitabevi, Bursa, 2025.