Kelam geleneği (1) Ömer Türker

İslam tarihinde kelam geleneğinin diğer bütün gelenek ve akımlardan üç temel farkı vardır. Birincisi: Kelam, İslam akaidini temsil eder. İkincisi: İnanç esaslarının makuliyetinin gösterilmesi esas itibariyle kelamcıların işidir. Üçüncüsü: İnançların belirli bir dönemde savunulması işidir. Bu maddelerin sıralamasını bir tür önem sıralaması olarak da okuyabilirsiniz. Bu yazıda sadece ilk maddeyi açıklayacağım. Bir Müslüman neye inanır sorusuna genel geçer cevap, kelam geleneği tarafından verilir.

İslam tarihinde kelam geleneğinin diğer bütün gelenek ve akımlardan üç temel farkı vardır. Birincisi: Kelam, İslam akaidini temsil eder. İkincisi: İnanç esaslarının makuliyetinin gösterilmesi esas itibariyle kelamcıların işidir. Üçüncüsü: İnançların belirli bir dönemde savunulması işidir. Bu maddelerin sıralamasını bir tür önem sıralaması olarak da okuyabilirsiniz. Bu yazıda sadece ilk maddeyi açıklayacağım.

Bir Müslüman neye inanır sorusuna genel geçer cevap, kelam geleneği tarafından verilir. Bu sebeple ister Hâricî ister Şiî ister Mutezilî ister Sünnî olsun her grubun kelamcısı o grubun inanç esaslarını belirleme vazifesini üstlenir. Bu, sadece kelamın ilgilendiği konular dikkate alındığında teorik olarak fark edilen bir durum değildir aynı zamanda tarihsel olarak da böyledir. Yani Müslümanların iman esaslarının neler olduğu tasavvuf ve felsefe kitaplarından öğrenilmez. Evet, bu gelenekler iman esaslarında farklı yorumları temsil ederler ve sebeple de kelamcılardan farklı açıklamalar yaparlar ama yorumlanan akidelerin akide olarak formülleştirilmesi kelam geleneğinin imamları tarafından yapılır.

Tabii ki bu, kelam geleneğinin büyük imamlarının kendi içtihatlarıyla akide belirlediği anlamına gelmemektedir. Hz. Peygamber’in (sav) tebliğ ettiği dinin Müslümanların tamamının icma ettiği veya çoğunluğu tarafından kabul edilen esaslarının neler olduğunu tespit, takrir ve ilan etme salahiyeti anlamındadır. Dolayısıyla kelamın kurucu imamları, dindarlığın nazarî boyutunun temelini oluşturan ilkeler hususunda kaynak işlevi görürler.

Bu durum ilkece yorumda da otorite olmak anlamına gelir. Yani bir kimsenin herhangi bir kelam geleneğinin kurucu imamı olması için sadece kabul edilmesi gereken akideleri tespit, takrir ve ilan etmekle kalmayıp aynı zamanda bu akidelere yapılacak yorumların ana çerçevesini de belirlemesi gerekir. Bu sebeple tarihsel süreçte farklı yorumların temsilcisi olma payesini temsil ederler. Fakat yorum çerçevesi, ekseriyetle tek tek görüşlerle karıştırılır. İster kelam ister tasavvuf ister felsefe isterse fıkıh alanında olsun herhangi bir gelenek içinde yetişen düşünürler bir meselede mezhebin kurucu imamından farklı bir kanaate varabilir ve bu kanaatini vazederken bizzat mezhep imamı da dahil başka görüşleri savunanları eleştirebilir. Bu durum, genel olarak mezhebin kurucu imamlar tarafından belirlenen sınırlarında cereyan eder. Tarihsel süreçte sınırların esnetildiği hatta kimi zaman fazlaca örselendiği dönemler olmuştur ama bir mezhep varlığını sürdürdüğü sürece bu kabil durumların tamamı yorum seviyesinde kalır.

İmamların akide ve yorumdaki otoritesi, Mâtüridî ve Eşarî gibi büyük gelenek içinde yetişen âlimlerin kendi dönemlerinde akide ve yorum sınırları hakkında otorite olmalarına da imkân verir. Bu, teyit ve devam ettirici bir otoritedir ve nadiren büyük dönüşümlerin olduğu dönemlerde yenileyici bir otoriteye dönüşür.

Kelam geleneğinin bu özelliğinin dikkate alınmaması pek çok yanlış anlama ve değerlendirmeye sebep olur. Kelamın kurucu imamları akidelerin tespit, takrir ve ilanındaki işlevleri nedeniyle derin bir dindarlığı da temsil ederler. Ekseriyetle kurucu imamların dindarlık temsili, bir imama mensup geleneğe olduğu gibi aktarılamaz. Yine de bu, gelenek mensuplarının kendi dönemlerindeki kelam âlimlerinde bulunmasını umduğu, görmek istediği ve çoğu zaman da gördüğünü düşündüğü bir dindarlıktır. Gerçi kurucu imamların bu hususta farklı bir konumu vardır. Özellikle Ehl-i sünnetin kurucu imamlarının sadece kelam geleneğinde değil tasavvuf ve felsefe geleneğinde imam kabul edilmesinin temel sebebi budur. Bu açıdan kelam, Hz. Peygamber’e (sav) ittibanın, bir yandan farklı geleneklerce de esas alınan diğer yandan da onlardan farklılaşan bir formunu temsil eder.

Son olarak kelam geleneğinin bu konumdaki ortağı ve destekçisi fıkıh geleneğidir. Hatta daha doğru bir ifadeyle disiplin, kaynak, mesele, otorite ve hiyerarşi bakımından farklı alanlar olsa da kelam ve fıkıh bir madalyonun iki yüzü gibidir. Kelamcılar ile fakihler aynı cemaatin mensubudur ve medrese örneğinde olduğu gibi kurumsal aidiyetleri özdeştir. İslam toplumunun hakim tavrını da bu iki gelenek temsil eder. Bu bakımdan İslam tarihi boyunca farklı ekoller içinde en kalabalık ve etkili olan kelam ve fıkıh ekolleridir.