Hurda ve hurdacı deyip geçmeyelim Dursun Gürlek

Son devir Osmanlı âlimlerinden, şairlerinden ve ediplerinden bazılarının “Hurde - Füruş”, “Hurde - Çin” gibi isimlerle nasihat ve öğüt kitapları hazırladıkları biliniyor. Bu eserler daha çok Arapça ve Farsça beyitlerin tercümelerinden ve şerhlerinden oluşuyor. Muallim Naci’nin Hurde- Füruş’u ile Şemseddin Sami’nin Hurde-Çin’ini buna iki örnek kabul edebiliriz. İsterseniz önce bu kelimenin anlamından başlayalım. Bizim hurda diye telaffuz ettiğimiz “hurde” Farsça olup ufak, küçük kırıntı gibi mânâlara

Son devir Osmanlı âlimlerinden, şairlerinden ve ediplerinden bazılarının “Hurde - Füruş”, “Hurde - Çin” gibi isimlerle nasihat ve öğüt kitapları hazırladıkları biliniyor. Bu eserler daha çok Arapça ve Farsça beyitlerin tercümelerinden ve şerhlerinden oluşuyor. Muallim Naci’nin Hurde- Füruş’u ile Şemseddin Sami’nin Hurde-Çin’ini buna iki örnek kabul edebiliriz.

İsterseniz önce bu kelimenin anlamından başlayalım. Bizim hurda diye telaffuz ettiğimiz “hurde” Farsça olup ufak, küçük kırıntı gibi mânâlara gelmektedir. Ayrıca ince ve anlamlı söz makamında da kullanılmaktadır. Şimdi, hurdeli kelimelere ilgi çekici birkaç örnek verelim: Bu kelimeler ve anlamları “Misalli Büyük Türkçe Sözlük”de şöyle sıralanıyor:

Hurde-nakış: Tezhipte çok ince süsleme motiflerine verilen isim. Hurda-cu: İncelikler, ince mânâlar arayan kimse. Hurdedan: İncelikten anlayan kimse. Hurdekâr: İnce, sanatkârane iş yapan usta. Hurde-şinâs: İnceliklerden, ince şeylerden anlayan dikkatli kimse. Hurde-çin: Kırıntı, döküntü toplayan fakir kimse. Hurde-füruş: Kendini olduğundan büyük göstermeye çalışan cahil kimse. Hurde-bin: Gözle görünmeyen ufak şeyleri gösteren âlet, mikroskop. Bir de ikinci anlamı var ki, o da inceliklerden anlayan müdekkik kimse demektir.

Bu izahattan sonra insanın, hurdacı deyip geçmeyin diyesi geliyor. Camiamızın ediplerinden biri gıyabımda benim için “hurdacı” demiş. İnşallah bu kelimeyi ikinci anlamıyla kullanmıştır.

Şimdi sıra, büyük lügatçilerimizden merhum Şemseddin Sâmi’nin “Hurde-çin” adlı kitapçığına geldi. Bu vesileyle belirtmek gerekirse yıllardan beri devam eden Osmanlıca derslerimde, öyle basit ve harcıâlem yazıları değil de, böyle kenarda köşede gizli kalmış, ama söz mücevherleri diyebileceğimiz metinleri tercih ediyorum. Çünkü böyle metinler hem bilgi veriyor hem ilgi uyandırıyor. İşte Şemseddin Sâmi’nin Farsça beyitleri ve Türkçe açıklamalarını bir araya getirmek suretiyle Hurde-çîn de böyle bir söz hazinesidir. Hayra vesile olması ve müdavimlerimizin zihin dünyasında pırıltılı izler bırakması için bu yeni dönemin Osmanlı Türkçesi derslerine adı geçen metinle başladık. Üç dört hafta Hurde-çin’lik yapacağız. Dilerseniz ilk hurdeyle başlayalım:

Farsça birinci beytin tercümesi şöyle:

Tane toplayan karıncaya ilişme. Zira onun da canı vardır. Can ise tatlıdır. Bir karıncayı bile öldürmek isteyen adam, aslında bağrı kara ve taş yürekli bir kimsedir.

Şemseddin Sâmi Bey, “mütalaa” başlığıyla şu açıklamayı yapıyor: İran’ın namlı üstadı ve büyük şairi Firdevsi’nin bu iki beyti son derece sade ve tekellüfsüzdür. Parlaklığı, hoşluğu tekellüfte ve tumturaklı kelimeler kullanmakta arayanlar belki de ilk önce yer verdiğimiz bu hurdemizi hafife alabilirler. Lakin bunun sadeliğiyle birlikte anlamını da deri derin düşünülecek olursa bütün hikmetlerin esası ve ahlak ilminin hülasası olduğu anlaşılır.

Meşhur Şirazlı Sâdi’nin, Şehnâme’nin bu kadar yüz bin beytinin içinden bu dört mısraı seçip nakletmesi de iddiamızı ispat için yeterlidir. Sâdi, naklettiği bu iki beyite, şu iki beyitle son veriyor: Bu iki beytin anlamı da şöyle:

Temiz türbesine selam olsun! Büyük, necip ve şerif Firdevsi ne güzel söylüyor!

Bahsini ettiğimiz kitapçıkta, uzun kısa daha birçok hurde bulunuyor.

Bu satırları yazarken Mehmet Âkif’i hatırladım. Büyük şairimiz, Sâdi’yle Firdevsi’yi kıyaslayan ve Bostan – Gülistan müellifini öne çıkaran bir yazısını şöyle bitiriyor. İstidraden onu da kaydedelim.

“Mesela, Avrupalıların dünyaya gelen şairlerin Homeros’dan sonra en büyüğü diye tavsif ettikleri Firdevsi’yi ben ne yapayım? Altmış bin beyitlik Şehnâme’si Bostan’ın yedi sekiz beyti bulan iki hikâyesi kadar insanlığa hizmet edebilmiş midir?

Sadi’yi çekemeyen muasırlarından biri, iyidir ama yalnız mev’ize vadisinde güzel sözler söyler, yoksa Firdevsi gibi harp ve darp tasvir edemez, demiş. Sâdi, bunu işitince, ayol, ben sulh adamıyım, cevabını vermiş. Halbuki Sâdi’nin isterse Firdevsi gibi harp ve darp tasvir edebileceğini gösteren eserleri de yok değildir.”

Dikkat edilirse, yukarıdaki açıklamada da, Sâdi’nin, Firdevsi’den bazı beyitleri seçmesine ve şairinin türbesine selam göndermesine işaret edilerek, Bostan- Gülistan yazarı öne çıkarılıyor. Biz iki büyük şair arasında bir kıyaslamadan sarfı nazar ederek, Firdevsi’yi konu alan bir fıkra daha nakledelim:

Ulunay, bu fıkrayı şöyle anlatıyor:

İran fütûhâtı sırasında Timurlenk, bu ülkenin büyük ve milli şairi Firdevsi’nin mezarını ziyaret ediyor. İran’ın Türk hükümdarlarından Gazneli Mahmud’un teşvikiyle Şehname gibi bir eser meydana getiren şairin memleketine karşı olan aşk derecesindeki bağlılığını bildiği için mezara hitaben, “Başını topraktan kaldır da İran’ın bizim elimizdeki halini gör” anlamındaki bir şiiri okuyor.

Timurlenk (Topal Timur), bu ağır sözü sarfetmekle beraber Firdevsi’nin ruhunu incitmekten dolayı üzüntü duyar. Şairin kendisine ne cevap vereceğini öğrenmek için Şehnâme’den tefe’ül edilmesini maiyetine emreder. Hemen kitabı getirirler. Rastgele bir sayfasını açarlar, karşısına şu beyit çıkar:

Arslanların terk edip gittiği bu çimenlikte şimdi topal tilki avlanıyor!

Bu beyti okuyan Timur, elindeki kitabı oradaki bir taşa çalarak şöyle haykırır:

Vallahi Firdevsi ölmemiştir!

Şimdi de İbrahim Alâaddin Gövsa’nın, “Meşhur Adamlar” isimli eserinin ikinci cildinden naklen Firdevsi’nin kısa hayat hikâyesini nakledeyim:

1021’de Tus’da dünyaya geldi. Şarkın ve İran edebiyatının en büyük isimlerinden biridir. Şehnâme isimli muazzam eserin sahibidir. Asıl adının Ahmed yahut Mansur veya Hasan olduğunda ihtilaf vardır. Babasının adı İshak, büyük babasınınki ise, Şerefşah’tır. Ona Firdevsi denmesinin sebebi, babasının Tus şehrinin civarında güzel bir bahçe sahibi olmasıdır.

Firdevsi, Tus’ta okudu. İran tarihine ve esatirine (efsanelerine) ilgi duydu. Şiirle de meşgul olarak orta yaşlarında Gazne’ye geldi. O zaman mükemmel bir şair olarak yetişmiş bulunuyordu. Gazne’de hüküm süren Türk hükümdarı Mahmud, ona Şehnameyi yazması için teklifte bulundu. İran dilini ve milliyetini yaşatan bu büyük eser bir Türk padişahının emriyle ve bir Türk sarayında yazıldı. Yazılışı hakkında çeşitli hikayeler vardır.

Şehname altmış bin beyti içine almaktadır. Otuz veya otuz beş yılda yazılmıştır. Rivayete göre Sultan Mahmud, her birine bir altın vereceğini vaat etmiş. Fakat şairi çekemeyenler Sultana onun Rafizi olduğunu söylemişler. Bunun üzerine eser bitince Sultan, altın yerine şaire gümüş vermiş. O da hamamda iken getirilen altmış bin dirhem gümüşü oradaki hizmetçilere bağışlamış. Sultan’a ağır bir hicviye yazmış ve ölümden kurtulmak üzere bir yere saklanmış. Aradan zaman geçince Sultan Mahmud yaptığına pişman olmuş, altınlarını şaire göndermiş. Fakat altınları getiren develer Tus şehrinin bir kapısından girerken, öteki kapısından da Firdevsi’nin tabutu çıkıyormuş. Firdevsi’nin Yusuf ile Züleyha adıyla bir eseri daha vardır.

Firdevsi’nin 87 yaşında öldüğünü söyleyenler olduğu gibi, doksanını geçmiş olduğunu rivayet edenler de vardır. Mezarı Tus’dadır.

1934’te doğumunun birinci yılı dolayısıyla İran’da bir tören düzenlendi. Bu merasimde bulunmak üzere, Üniversite tarafından Prof. Dr. Fuad Köprülü seçildi.

Firdevsi’nin hayatını daha ayrıntılı öğrenmek isteyenlerin, Köprülü’nün İslam Ansiklopedisi’ndeki makalesini okumaları gerekiyor.