Hikmet yolculuğunda nadide bir durak Yeni Şafak Kitap Eki Haberleri

Divan-ı Hikmet’i açıklayan programlar yapan Prof. Dr. Musa Yıldız bir ilk çalışmaya imza atarak Hoca Ahmet Yesevi’nin Kur’an ve Sünnet ışığında Divan-ı Hikmet Yorumları-1 başlıklı eserinin ilk cildini neşretti.

Bu toprakların mayasını oluşturan isimlerin başında hiç şüphesiz Ahmet Yesevi hazretleri gelmektedir. Yine bu toprakların taşıyıcı metinlerinden birisi olarak Pir-i Türkistan Yesevi Hazretlerinin Divan-ı Hikmet’ini zikredebiliriz. Ahmet Yesevi Hazretleri ve Divan-ı Hikmet’i sadece Türkistan coğrafyası için değil, Anadolu coğrafyası içinde büyük bir değer ifade etmektedir. Ülkemizde gerek Yesevi hazretleri ile ilgili gerekse ana dilimiz Türkçe’nin ilk eserlerinden olması hasebiyle Divan-ı Hikmet hakkında neşirler yapılmıştır. Ancak Divan-ı Hikmet›in ve eserde geçen hikmetlerin açıklanması veya yorumlanması ile ilgili çalışma yapılmamıştır. Bu noktada uzun yıllar Divan-ı Hikmet’i açıklayan programlar yapan Prof. Dr. Musa Yıldız bir ilk çalışmaya imza atarak Hoca Ahmet Yesevi’nin Kur’an ve Sünnet ışığında Divan-ı Hikmet Yorumları-1 (H Yayınları, 2025, 447 s.) başlıklı eserinin 1 cildini neşretti. 2019 yılında TRT Avaz’da başlayan “Hikmet Sohbetleri” başlıklı programın büyük bir ilgi ve alaka görmesi üzerine sohbetlerin esere dönüşmesi söz konusu olmuş, yapılan sohbetlerin hepsinin bir seri halinde yayımlanması planlanmış. İlk cildi yayımlanan eserde Divan-ı Hikmet’ten ilk Hikmet’in birinci dörtlüğünden başlayarak dörtlükler halinde yorumlanmış. Zira kitapta da “İkinci Defterin Sözlerini Açtım Ben” alt başlığıyla ilk hikmetlere atıf yapılmış. Tasavvuf metinlerinin anlaşılabilmesi, manadaki derinliğin çözülebilmesi elbette ki büyük bir çaba ve gayreti gerektirmektedir. Kitabın yazarı Prof. Dr. Musa Yıldız yapacağı açıklamaların Pir-i Türkistan›ın derin mana âleminden ancak bilgi kırıntıları olacağını ifade ediyor. Bunu da “anlam şairin kalbindedir gönlündedir” ya da “şiirin anlamı şairin gönlündedir” diye ifade ediyor.

TÜRK KÜLTÜRÜ AÇISINDAN KURUCU BİR METİN

Kitabın özellikle giriş kısmında medeniyetin ve kültürün 3 temel metne dayandığı ifade ediliyor. Bunları Kurucu Metinler, Taşıyıcı Metinler ve Öğretici Metinler olarak sıralıyor. İslam medeniyetinin elbette ki kurucu metinleri Kur’an-ı Kerim ve Hadis külliyatıdır. Taşıyıcı metinler ise büyük oranda kurucu metinlerin yorumlarını ihtiva eden ve alt kültürlere ait olan metinlerdir, şeklinde ifade ediliyor. Taşıyıcı metinler arasında ise Divan-ı Hikmet, Mesnevi, Yunus Emre Divanı gibi metinler zikrediliyor. Üçüncü olarak ise zikredilen Öğretici Metinler ise iki kısma ayrılarak ilk metni sözlü kültürle yayılan bizim geleneğimizde her ne kadar yazılı olsa da en ücra köylere kadar ulaşmış Ahmediye ve Muhammediye gibi belirli bir okuma yazma bilmeyen kitleye okuma yazma bilen insanların aktardığı metinler şeklinde naklediliyor. İkinci olarak öğretici bir metin türü olarak okullarda okutulan ve o toplumun entelektüellerinin idrakini besleyen metinler ifade ediliyor. Yazarın burada bir vurgusu dikkat çekici. O da şu; Divan-ı Hikmet, İslam medeniyeti açısından baktığımızda büyük ölçekte bir Taşıyıcı Metin ama Türk kültürü açısından baktığımızda ise bir Kurucu Metin niteliğindedir.

YESEVİ’Yİ BİZE FUAT KÖPRÜLÜ TANITTI

1093 yılında Kazakistan›ın güneyinde Sayram kasabasında dünyaya gelen Hoca Ahmet Yesevi’yi bizlere tanıtan isim ise Prof. Dr. Mehmet Fuat Köprülü›dür. Hatta kitapta Yahya Kemal’in hatıralarında geçen şu diyalog dikkat çekicidir: “Fuat Köprülü, bütün dil ve edebiyatların mukayesesi mevzulu bir eser yazmak müddeasında idi. Ben kendisine demiştim ki: “Bu büyük mevzuya girmeyiniz. Bizim daha mühim mevzularımız vardır. Mesela şu Ahmet Yesevî nedir, kimdir? Bir araştırınız. Bakınız, bizim milliyetimizi nasıl orada bulacaksınız.”

Yazar Musa Yıldız, kitabın girişinde bu yorumları yaptıktan sonra Ahmet Yesevî Hazretlerinin hayatına dair bir girizgâhta bulunuyor. Yesevi Hazretlerinin hayatı, eserleri ve Evliya Çelebi’nin seyahatnamesinde zikredilen 11 kadar Yesevi mensuplarına ait yerleşim yeri ve ziyaret mekanı aktarılıyor. Konumuz Divan-ı Hikmet olunca yazarın vurguladığı nokta önem arz ediyor: Divan-ı Hikmet, edebiyat tarihimizde Divan olarak zikredilen ilk Türkçe mürettep eserdir.

Ahmet Yesevi Hazretleri Divan-ı Hikmet’e “İkinci Defterin Sözlerini Açtım Ben” mısraı ile başlıyor ve devam ediyor:

Besmele ile başladım ne hikmetler söyledim

İnci, cevher hikmeti, taliplere saçtım ben,

Çok riyazetler çekip, çok kanlar yudumladım

Bak ikinci defterin sözlerini açtım ben.

HİKMET’TEN MAKSAT NEDİR?

Yazar, Ahmet Yesevi’nin şiirlerinde ve eserinin isminde geçen “Hikmet” kavramı “dini-tasavvufi özlü söz, özlü bilgi” olarak tanımlarken öte yandan Hikmet’in Kur’an-ı Kerim’deki temel kavramlardan birisi olduğunu da vurguluyor. Gerek Kur’an’da geçen “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et” buyruğu gerek Peygamberimizin “âlimler, peygamberlerin varisleridir” hadisiyle, Ahmet Yesevi’nin Efendimizin izinden gidip 12. yüzyılda Türkistan›da insanlara Hikmet yükleyerek anlayacağı dilde konuşması çok önemlidir. Yazar bunu izah sadedinde şu cümlelerle devam ediyor: Hoca Ahmet Yesevi’nin Hikmet felsefesi bize suretlerin ötesindeki manayı öğretir. Edebiyatımızda Hikmet geleneğinin öncüsü sayılan bu büyüğümüzün Divan-ı Hikmet’inin Münacat kısmındaki hikmetleri ile ilgili ifade ettiği beyitler onun mana derinliğini anlamak isteyenler için önemli beyitlerdir. Nitekim o beyitlerde Yesevi hazretleri şunları söyler:

Hoca Ahmet sözlerin, hikmetlerin eskimez

Yer altında çürüsen, güzel sözler çürümez.

Benim hikmetlerimle kim varsa gönlü dolan

Anlamadan ölmüşse bil ki tüm ömrü ziyan.

Bu benim hikmetlerim Kelam’ın beyanıdır

Okuyup anlayana, Kur’an’ın anlamıdır.

Yesevi hikmetinin değerlerini anlat

Aşk kökünden bir damla, bu meyden gel sen de tat

Esas itibariyle Peygamberimize atfedilen “Hikmet müminin yitiğidir onu nerede bulursa alır” tavsiyesinden yola çıkan yazar Piri Türkistan Hoca Ahmet Yesevi’nin hikmetini de bu hikmetler yolculuğunda nadide bir durak olarak niteliyor. Onun Hikmet mirasını hatırlamak, giderek karanlıklara ve zulme boğulan dünyamızda elbette yolumuzu aydınlatacak hakikat nurunun daha fazla insana ulaşmasına imkân sağlayacaktır, şeklinde sözlerine tamamlıyor. Hikmet okyanusundan bir katre yudumlamak isteyenler buyursun gelsin meydana.