Yapay Zekâ ve hukuki altyapı: Yeni bir düzenin eşiğinde Düşünce Günlüğü Haberleri

Mehmet Serdar Tufan/Bilgisayar Mühendisi, Hukukçu

Bir otonom aracın yoğun bir kavşakta beklenmedik bir manevra yaparak kazaya yol açtığını düşünelim. Direksiyonda kimse yok; aracı yöneten bir yapay zekâ sistemi. Kazadan sonra sorulan soru aynı: Bu olaydan kim sorumlu? Yazılımı geliştiren mühendis mi, aracı üreten şirket mi, aracı kiralayan firma mı, yoksa uzaktan güncelleme/bakım yapan hizmet sağlayıcı mı?

HUKUKİ DÜZENLEMELER TEKNOLOJİYE YETİŞEMİYOR

Bugün bu soruya bir de “model” boyutu eklendi: Araç üçüncü taraf bir model kullanıyorsa sorumluluk zinciri nereye kadar uzanacak? Böylece yapay zekâ yalnızca teknoloji politikası değil; ürün güvenliği, tüketici hukuku, kişisel veriler ve fikrî mülkiyet gibi alanları birlikte dönüştüren bir güç haline geldi.

Yapay zekâ teknolojilerinin hızla gelişmesi ve gündelik yaşama entegre edilmesi hukuk sistemleri üzerinde ciddi bir uyum baskısı yaratıyor. Otomatik karar verme süreçleri, veri gizliliği, biyometrik gözetim ve üretken yapay zekâ içerikleri yeniden tanımlanmak zorunda. Ancak teknolojik gelişim haftalarla ilerlerken hukuki düzenlemeler yıllara sari değişiyor. Bu zaman farkı bazı alanlarda belirsizliği normalleştirirken, bazı alanlarda hak ihlallerine ve tazmin tartışmalarına zemin hazırlıyor.

RİSKİ KİM YÖNETTİ?

Bunun merkezinde sorumluluk meselesi var haliyle. Yapay zekâ temelli bir sistem hata yaptığında “kusur” nerede aranacak? Klasik yaklaşım hatayı tek bir kişinin ihmaline bağlama eğilimindedir; oysa otonom sistemlerde zarar çoğu zaman zincirleme ortaya çıkar. Veri seti, model eğitimi, güncellemeler, sensörler ve insan gözetimi birlikte rol oynar. Bu nedenle tartışma “tek fail” aramaktan çok “riski kim yönetti?” sorusuna kaymaktadır. Avrupa Birliği de sorumluluğu yalnızca sözleşmelerle değil, ürün güvenliği yaklaşımıyla da ele almakta.

AB Yapay Zekâ Yasası 1 Ağustos 2024’te yürürlüğe girerek risk temelli bir sistem kurdu. “Kabul edilemez risk” taşıyan uygulamalar yasaklandı; “yüksek riskli” sistemler için veri kalitesi, kullanıcı bilgilendirmesi ve insan gözetimi gibi yükümlülükler getirildi. Bu yaklaşım, denetimin ağırlığını riskin yüksek olduğu alanlara yönlendirmeyi amaçlıyor. Ayrıca genel amaçlı yapay zekâ modelleri için şeffaflık, telif ve risk yönetimini kapsayan bir gözetim çerçevesi oluşturuldu. Bunu tamamlayan Ürün Sorumluluğu Yönergesi, “ürün” tanımını dijital gerçekliğe uyarlayarak yazılım ve yapay zekâyı açık biçimde kapsama aldı. Böylece tartışma yalnızca “kimin kusuru” üzerinden değil, “piyasaya sunulan sistem güvenli mi?” sorusu üzerinden yürütülmeye başladı. Üye devletlere 2026’ya kadar uyum süresi tanınması şirketlere sınırlı ama kritik bir hazırlık penceresi sunmakta.

HUKUK SİSTEMİN AKTİF PARÇASI HALİNE GELECEK

Avrupa Konseyi’nin 2024 tarihli sözleşmesi ise yapay zekâyı insan hakları eksenine yerleştirdi. Tasarım, geliştirme ve kullanım dahil tüm yaşam döngüsünde şeffaflık, hesap verebilirlik ve etki değerlendirmesi artık yalnızca etik değil, hukuki yükümlülük olarak görülüyor. Fikrî mülkiyet alanında da tablo değişiyor. Üretken yapay zekâ sistemleri metin, görsel ve kod üretirken “eser sahipliği” ve “telif ihlali” tartışmalarını büyütüyor. Eğitim verileri telifliyse model eğitimi hangi koşullarda meşru sayılacak, çıktı üzerindeki haklar kimde olacak soruları düzenlemenin merkezine yerleşmiş durumda.

Bu dönüşüm, hukuku pasif bir savunma hattı olmaktan çıkarıp sistemin aktif bir parçası haline getiriyor. Yakında hukukçular yalnızca metin yorumlayan değil, sistem okuyan kişiler olacak; veri kaynaklarını ve model süreçlerini analiz edecek. Kurumlar da “yapay zekâ kullanıyoruz” demek yerine “nasıl yönetiyoruz?” sorusuna cevap vermek zorunda kalacak.

TÜRKİYE’DE SÜREÇ NASIL İŞLİYOR?

Türkiye’deki gelişmeler de bu küresel dalgaya paralel biçimde iki kanaldan ilerliyor. Bir ekosistem inşası ve düzenleyici çerçeve arayışı göze çarpıyor. Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi Eylem Planı güncellenerek; Türkçe büyük dil modeli geliştirilmesi, üretken yapay zekâ için teknik ve etik standartların belirlenmesi, “Güvenilir Yapay Zekâ Damgası” gibi belgelendirme yaklaşımları ve “Yapay Zekâ Uygulamaları Hukuki Değerlendirme Rehberi” hazırlanması gibi doğrudan yönetişim araçları öne çıkarılıyor.

Bu gelişmeler, Türkiye’nin yapay zekâyı sadece Ar-Ge konusu değil; kamu verisi, standartlar, belgelendirme ve hukuki uyum boyutlarıyla kurumsal bir kapasite olarak ele almak istediğini gösteriyor. Bu çalışmalar hükümetin de güvenli, etik, adil kullanım ve kişisel verilerin korunması gibi hedeflerle çerçeve kurma iradesini ortaya koyuyor.

Diğer taraftan da kişisel veriler ve özellikle üretken yapay zekâ, biyometrik veri konularında gelişmeler göze çarpıyor. KVKK’nın “Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi”, üretken yapay zekâ yaşam döngüsünde kişisel veri işlenip işlenmediği, veri sorumlusu/veri işleyen rollerinin nasıl belirleneceği, şeffaflık ve ilgili kişinin haklarının nasıl kullandırılacağı gibi pratik sorulara yönelen kapsamlı bir çerçeve sunuyor. Nitekim Anayasa Mahkemesi’nin yüz tanıma ile mesai takibi bağlamındaki kararları, biyometrik verinin “kolayca ikame edilemeyen” niteliği nedeniyle daha sıkı bir hak denetimi gerektirdiğini ortaya koyan bir içtihat hattına işaret ediyor.

YAPAY ZEKÂ ÇERÇEVE KANUNU TBMM’YE GELMELİ

Yapay zekâ çağında gerçek rekabet, “en iyi modeli kim kurdu?” sorusunda değil; hatayı kim öngördü, riski kim yönetti, itirazı kim mümkün kıldı, zararı kim hızla telafi etti sorusunda saklıdır. Bugünün kurumları için güven, bir beyan değil; veri yönetişimi, şeffaflık, insan gözetimi, kayıt ve denetim zincirinden oluşan hukukî bir mimaridir aslında.

Türkiye için politika fırsatı nettir: KVKK’nın üretken yapay zekâ rehberleriyle güçlenen temel hak yaklaşımını esas alarak, TBMM’de risk temelli bir “Yapay Zekâ Çerçeve Kanunu” kabul edilmeli; bu kanunla eş zamanlı biçimde finans, sağlık, kamu hizmetleri ve güvenlik gibi alanlarda bağlayıcı asgari standartlar ile denetim mekanizmaları hayata geçirilmelidir.

Böylece güvenilir yapay zekâ yalnızca bir uyum yükümlülüğü olarak değil, kamuda ve piyasada hukuki öngörülebilirliği artıran, yatırım ortamını güçlendiren ve Türkiye’nin kurumsal itibarını ölçülebilir biçimde yükselten stratejik bir yönetişim alanı olarak konumlanacaktır.