Sıra dışı bir tarihçi: İsmail Hami Danişmend Yeni Şafak Kitap Eki Haberleri

Beşir Ayvazoğlu, ünlü tarihçi İsmail Hami Danişmend’i Danişmend kitabında anlatıyor. Sıradışı bir tarihçinin edebî yönüne de dikkat çeken Ayvazoğlu, Danişmend'in bir dönem edebiyat çevrelerindeki olağanüstü tartışmalarına vurgu yapıyor.

Selçuk Karakılıç

Bir insanı, özellikle sanatçı sınıfına mensup birini tanımak ve onun iç istihalelerine vakıf olmak çoğu zaman mümkün olmayabiliyor. Sanatçıların, şair, romancı ayırt etmeksizin çok zor yanlarının olduğunu biliyorum. Asıl söylemek istediğim, bu zıtlık ve çelişkileri, insanı hayrete düşüren tuhaflıkları, hatta marjinal yönleri olmasa orijinal eserler çıkabilir mi? Yeryüzünde hemen bütün büyük eserler, dahi ve delilerin fikirlerinden çıkmamış mıdır? İşte burada bir sanatçının tuhaflıklarının, çelişkilerinin, eserine ve sanatına ne derece tesir ettiğini düşünmemiz gerekiyor. Sanatçının bize garip gelen hususiyetlerinin yol açtığı kırılmalar, meydana getirdiği travma ve şoklar, bir dönemi, çevresini, kendinden sonra gelenleri nasıl etkilediği kuşkusuz daha önemlidir.

Edebiyatımızda dönem değerlendirmeleri ne yazık ki yeteri kadar yapılmıyor veya bu önemsenmiyor gibi geliyor bana. Fakat yine de ümit verici ve sevindirici haberler gelmeye devam ediyor. “Evimizin Tarihçisi” Beşir Ayvazoğlu yazdıkça yazıyor ve her eylül ayında ya bir biyografi veya bir monografiyle bizi baş başa bırakıyor. Yeni eserine konu olan da, eserin adı da dikkat çekici: Danişmend: Sıradışı Bir Tarihçinin Şair Olarak Portresi. Oysa bu başlığın altında kendini gösteren başka bir isim daha var: Ve Rabia Hatun Şiirleri Etrafında Kopan Fırtına!..

Ayvazoğlu neden iki alt başlık seçmiş olabilir diye düşünmeden edemiyor insan. Burada yazarın tutumunu anlamakta gecikmiyoruz, kitabın kahramanı İsmail Hami Danişmend, pervasız, medeni cesaret sahibi, olağanüstü zeki, kendinden emin, şair bir tarihçi… Danişmend gibi bir sanatçıyı, tek bir başlıkta izah etmek, onun meydana getirdiği tartışmanın tesirini yazmak mümkün değil!.. O yüzden Ayvazoğlu’nun, Danişmend’in tarihçiliğini ve sanatçılığının yerini tayin edebilmek için bu iki alt başlığa ihtiyaç duyduğunu fark ediyoruz. Üstelik şimdiye kadar edebiyatın dışında biyografi yazmayan Ayvazoğlu, İsmail Hami’nin tarihçiliğinin yanında, asıl edebî yönünü, bir dönem edebiyat çevrelerinde meydana getirdiği olağanüstü tartışmaları merkeze alarak derinleşiyor! Aslında İsmail Hami’nin şimdiye kadar pek de fark edilmemiş bir yanını, sanatçılığını ve onun İstanbul kültür çevrelerinde ne derecede bir nüfuz sahibi olduğunu öne çıkarıyor Ayvazoğlu.

Ayvazoğlu’nun çalışmasının en önemli özelliği bana göre şu: İsmail Hami Danişmend’i yalnızca ansiklopedik bir bilgi birikimine sahip bir tarihçi gibi değil, çok güçlü bir şiir duygusuna ve edebî sezgiye sahip bir sanatkâr olarak izah ediyor. Ayvazoğlu’nun çalışmasını okuyunca, İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e fevkalade kırılgan bir dönemin aydını olan Danişmend’in kendi dönemini etkilediğini görüyoruz. Ayvazoğlu bizi böyle orijinal bir adamla baş başa bırakıyor ki şaşırmadan edemiyorsunuz. Çünkü karşımızda sıradan bir adam yok! Ankara’da siyaset, İstanbul’da sanat çevrelerini etkilemiş, onlara nüfuz etmeyi başarmış sıra dışı bir tarihçinin hikâyesini hayretle okuyoruz.

Sivas Kongresinde hem delege hem de gazeteci olarak katılan Türkçü Danişmend’i Amerikan Mandacılığı tezini şiddetle savunurken görüyoruz. Hem manda meselesi hem de Sivas Kongresinin içyüzünü korkusuzca yazan Danişmend’in başına öyle gaileler açıldığını, İstiklâl Mahkemelerinde idamla yargılandığını ve ipin gölgesinde yaşadığını Ayvazoğlu bir roman üslubunda anlatıyor da anlatıyor. İsmail Hami Danişmend mücadeleci, şaşırtmayı seven, fanteziye meraklı bir karakter!.. İdamla yargılandığı dönemde soğukkanlılığını yitirmemiş, pervasızlığından geri adım atmamış biri!.. Bir yandan siyasetle uğraşıyor, bir yandan İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi’ni yazıyor, bütün hücumlara tek başına cevap veriyor. Türkçülüğün bayraktarı ve sayısız kitabın yazarı Danişmend musikiden edebiyata, siyasetten gazeteciliğe kadar çok geniş bir kulvarda varlığını hissettiriyor. Abdülhak Hamid’den Sadettin Arel’e, Hasan Âli Yücel’den Münevver Ayaşlı’ya büyük dehalarla dostluklar kuran ve onları Cumartesi Toplantılarında bir araya getiren de İsmail Hami Danişmend’den başkası değil.

RABİA HATUN VE ŞAİR DANİŞMEND

İbnülemin Mahmud Kemal’in Mercan’daki konağında düzenlediği ev toplantılarını 1950’lili yıllarda devam ettiren Danişmend, devrinin entelektüel ve sanat çevrelerine hakim ve saygın biri! Çok geniş çevrelerde sözünün dinlenmesi ve evinin entelektüel cazibe merkezi olması onun ne derece nüfuz sahibi olduğunu gösteriyor. Bütün bu özelliklerinin yanında, Ayvazoğlu, onun şairliğini öne çıkarıyor, bana kalırsa kitabın asıl ilgi çekici taraflarından biri onun sanatçılığıdır.

Meğer İsmail Hami Danişmend çok sevdiği eşi Nâzan Danişmend için “Men tâ senün yanunda dahî hasretem sanâ” tarzında şiirler yazmıyor muymuş?.. Üstelik Danişmend bu şiirleri 13. yüzyılda, Selçuklular devrinde yaşamış Râbia Hâtun isminde bir kadın şairin şiirleri diye edebiyat dünyasına ilân edivermiş. Bu şiirler meğer sonradan büyük bir efsaneye dönüşmemiş mi?.. Devrin en büyük edebiyat otoriteleri Fuat Köprülü, İsmail Habib Sevük, Nurullah Ataç, Nihat Sami Banarlı ve daha pek çok sanatçının dahil olduğu tartışma aslında Danişmend’in dönemin sanat dünyasını nasıl etkilediğini gösteriyor. Aslında bu şiirlerin etrafında kopan edebî ve ideolojik fırtınalar, dönemin düşünce dünyasındaki kırılmaların ve kimlik arayışlarının ne kadar çetrefili olduğunu da ifade etmekten geri durmuyor. Doğurduğu akislerle ve dönem içinde edebiyat çevrelerini bıraktığı tesirlerle aslında Ayvazoğlu’nun Danişmend’i, Cumhuriyet tarihinin yanında, asıl kültür tarihinin de büyük kırılmalarla dolu olduğunu izah ediyor. Aslına bakılırsa, İsmail Hami ve neslinin hikâyesi Cumhuriyet tarihinin kültürel panoramasıdır.

FARKLI BİR CUMHURİYET TARİHİ OKUMASI

Beşir Ayvazoğlu, neresinden bakarsanız bakın kendini yeniden keşfederek yazıyor, önceki biyografilerinin haricinde yeni yöntem deneyerek entelektüel biyografinin seçkin örneğini sunuyor bize. Ayvazoğlu, bizi bir şahsın hayat hikâyesiyle, çelişkileri, tuhaflıklarıyla sınırlamıyor, aksine Danişmend’in şahsında hadiseleri yorumluyor ve bir dönem okumasına sevk ediyor okuyucuyu. Fakat nasıl bir dönem okumasıdır bu? Cumhuriyetin elit kadrolarının ve kültür çevrelerinin canlı, diri ve aktif bir şuura sahip olduklarını öğreniyoruz. Daha derinlerde ise farklı bir Cumhuriyet tarihinin alt satırlarını okuyor, sanat ve düşünce dünyasının ne derece belirleyici bir rolünün olduğunun farkına varıyoruz!..

Kendisiyle yapılan bir röportajda, “Biyografisini yazdığınız kişiyi anlayabilmeniz için onu, yaşadığı çağın ve çevrenin içinde görebilmelisiniz. Bu da o çağ ve çevre hakkında bütün yönleriyle bilgi sahibi olmanızı gerektirir. Biyografi yazarı onu bütün bu yönleriyle kuşatıp ruhuna nüfuz etmek zorundadır. Açıkçası, biyografi yazarlığı disiplinlerarasılığı gerektiren zor bir iş... Ve tabii kurgu... Bilgileri üst üste yığarsanız, kimseye okutamazsınız. Biyografi yazarı eline kalemi bir romancı dikkat ve hassasiyetiyle almalıdır. Etik sınırları büyük bir titizlikle belirlemek, şahsi fikir ve duyguları paranteze almak da şarttır” diyor Ayvazoğlu.

Beşir Ayvazoğlu, bilgileri üst üste yığmadan bir romancı dikkat ve hassasiyetiyle yazıyor. İsmail Hami Danişmend gibi çok uçlarda, çok yönlü birini yazabilmek ve dönemi yorumlamak kuşkusuz çok zordur. Böyle bir biyografiyi ancak Ayvazoğlu gibi kıdemli bir biyograf yazabilirdi. Danişmend’de İsmail Hami’nin sıra dışı bir tarihçi ve şair olarak entelektüel portresini bulmuyoruz sadece. Danişmend, aslında Osmanlı-Cumhuriyet Türkiye’sinin küçük bir özeti gibidir.

Ayvazoğlu’nun Danişmend’i, Türkiye’nin yakın dönem siyaset ve sanat tarihinin içyüzünü, daha başka bir mecradan okuma imkânı sunuyor bize. Siyaset ve sanatın aslında birbirinden kopuk olmadığını, aksine çok güçlü bir biçimde dirsek temasının olduğunu fark ediyoruz. Üstelik İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e intikal eden neslin pervasız ve kendilerinden ne kadar emin olduklarını hayretle okutuyor Ayvazoğlu’nun çalışması.

Danişmend’i, şair bir tarihçinin hayat hikâyesi gibi değil, bir dönem romanı olarak okunursa alt satırlarda çok farklı bir tarih yorumunun çıkacağına eminim. İsmail Hami Danişmend’in en önemli yanı tarihçi olduğuna göre, biyografisi de bir dönemin tarihidir kuşkusuz.