Kitapların yönü bile tersti! Orta Çağ kütüphanelerinde eserler neden zincirleniyordu?

Bugün şehrin en kalabalık caddelerine bıraksak bile kitapların çalındığıyla karşılaşmak oldukça zor ama kitapların kolayca çoğaltılamadığı dönemlerde kitap hırsızlığı epey yaygındı. Öyle ki kütüphaneler, kitapları korumak için sıra dışı bir yöntemler kullanmak zorunda kalıyordu. Bu yöntemler bazen bırakın kitabı çalmayı kitabı okumayı bile imkansız hale getirebiliyordu.

Orta Çağ'da bazı kütüphanelerde kitaplar raflara zincirleniyordu. Peki ama bu kadar katı önlemlere neden bu kadar ihtiyaç duyuldu?

ÇALINAN KİTABIN YERİNE YENİSİNİ KOYMAK ZOR

Osmanlı'ya matbaanın geç gelmesinden şikayet edildiğini duymuşsunuzdur. Avrupa'da matbaa bizden çok daha önce kullanılmaya başlanmıştı ama yine de yaygınlaşması zaman aldı. Matbaa yaygınlaşmadan önce de kitaba erişmek, daha da önemlisi bir kitap sahibi olmak çok zordu ve belli bir sınıfa ait olmayı gerektiriyordu çünkü kitaplar elle çoğaltılıyor ve ciltleniyordu.

Orta Çağda kitaba sahip olmak birçok kişi için bir servet sahibi olmakla aynı etkiyi yaratabiliyordu. Evinde kitaplarının olması havalı bir şeydi, insanlar sahip oldukları kitapları etrafındakilere gösterip hava atıyordu. Evinde kitabı olmayanların kitaba ulaşacağı kütüphanelerin kullanımı da yaygındı.

Cambridge Üniversitesi'nin kütüphane tarihi çalışmasına göre, erken dönem kütüphanelerinde kitaplar ya sandıklarda saklanıyor ya da okuma kürsülerinin üzerinde bırakılıyordu. Ama bunun böyle yapılmasının bir nedeni var. Kitap hırsızlarından korunmak için kitaplar bulunduğu sandığa ya da okuma kürsüsüne zincirle bağlanıyordu.

Kitapların zincirle bulundukları eşyalara bağlanması sistemi hem kitabı tamamen erişilemez hâle getirmiyor hem de güvenliğini sağlayabiliyordu. Ziyaretçiler, kitabı raftan alıp zincirin uzandığı yakınlıktaki masaya geçebiliyordu ama kitabı alıp dışarı çıkaramıyordu. Bu yöntemle koleksiyonu kaybetmemek hedefleniyordu.

ZİNCİRLERİ VE KİLİTLERİ GÖRMEK MÜMKÜN

O dönemki sistemi hayal edemiyorsanız bugünün gözünden görebilme şansına sahipsiniz. Orta Çağ Avrupa kütüphanelerindeki kitapları zincirleme sisteminin günümüze ulaşan en eksiksiz örneği, İngiltere’deki Hereford Katedrali’nde görülebilir. Bu sistem 18. yüzyıla kadar kullanılmaya devam ettiği için günümüze sembolik olarak da olsa bazı örnekler kalabilmiş.

PEKİ, KİTAPLAR NEDEN RAFTA TERS DURUYORDU?

Kitapların raflara tersten dizilmesinin nedeni de aslında zincirlerdi. Hereford’daki sistemde zincir kitap sırtı dışarı bakacak şekilde yerleştirilseydi masaya götürülürken kitabı çevirmek gerekecekti bu da zincirlerin birbirine dolanmasına yol açabilecek ve sistemin kullanımı açısından zorluk çıkarmış olacaktı. Bu nedenle kitapların sayfa kenarları okura dönük biçimde dizilmeliydi. Kitabı raftan hangi yönde aldıysanız kitap direkt o yönde açılabiliyordu.

*Kapak fotoğrafı yapay zeka ile üretilmiştir. Haberin içindeki diğer fotoğraflar Hereford Katedrali Kütüphanesi'ndendir.