ERHAN AFYONCU İsyanlar ve mağlubiyetler sonlarını getirdi: Yeniçeri ocağı tam 200 yıl önce ortadan kaldırıldı

Yeniçeriler, Osmanlı ordusunun en önemli askeri birimlerinden biriyken zamanla vasıflarını kaybetti. Savaşlarda önemli rol oynayamadıkları gibi isyanlarıyla da anılır oldular. III. Selim’in orduda reform teşebbüsü hayatına mal oldu. II. Mahmud ise uzun süre hazırlık yapıp sabırla bekledi. 15 Haziran 1826’da isyan eden yeniçeriler, halk, ulema ve saray işbirliğiyle tarihten silindiler

Osmanlı'nın en önemli askeri birliklerinden olan yeniçeriler, 16. yüzyılın sonlarından itibaren disiplinlerini kaybettiler. Yeniçeri Ocağı'nı ilk defa ortadan kaldırmayı düşünenin II. Osman olduğu söylenir. Ancak onun teşebbüsünün ocağı tam olarak ortadan kaldırıp yeni bir ordu teşkil etmek mi, yoksa yeniçerilere çekidüzen verme niyetinde olduğu mu konusu muğlaktır. Zaten genç padişah başarılı olamadığı gibi hayatını da kaybetmişti. IV. Murad'ın çelik pençeleri sayesinde yeniçeri ocağı zorla bir disipline kavuşturuldu, ancak bu durum kısa sürdü. Disiplin ve itaat altına girmeyen yeniçeriler, sosyal ve siyasi yapıyı da kendilerine uygun olarak değiştirdiler.
Zamanla yeniçeri ocağı iyice bozularak devlet otoritesini bozan isyanlarla 18. yüzyıla gelindi. 18. yüzyılın ikinci yarısında art arda alınan mağlubiyetler Osmanlı İmparatorluğu'nu yeni arayışlara götürdü. III. Selim devrinde, yeniçeri ocağına dokunulmadan Avrupa usulünde talimli asker yetiştirmek için harekete geçildiyse de kendilerini tehlikede gören yeniçeriler ayaklanıp padişahı devirerek bu teşebbüsü de akim bıraktılar.
II. Mahmud (1808-1839), yeniçeri ayaklanmaları yüzünden, önce amcasının oğlu III. Selim'in tahttan indirilmesine, sonra da sadrazamı Alemdar Mustafa Paşa'nın öldürülmesine şahit oldu. Sultan, bu yüzden düzensizlik ortamında kendilerine kârlı bir düzen kuran yeniçerilere karşı ihtiyatlı ve sabırlı hareket etti.

Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılışı.

EŞKİNCİ OCAĞI KURULDU
II. Mahmud ya kendisini ya da artık bir güruhtan başka bir şey olmayan yeniçerileri tarih sahnesinden ebediyen silecek nihai karşılaşma için uzun süre gizliden gizliye hazırlandı. Yeniçeri ağası olarak tayin ettiği Ağa Hüseyin Paşa, yeniçeri ocağında padişaha problem çıkaracak subayları fırsat buldukça devre dışı bıraktı. Sultan, yeniçerilere karşı ordunun diğer kesimlerini, ulemayı ve halkı kazandı. Yeniçeri ocağının ortadan kaldırılmasından kısa bir süre önce Liege'den gizlice silah ithal etti.
29 Mayıs 1826'da Ağa Hüseyin Paşa'nın sarayında, devlet adamlarının, şeyhülislamın, ulemanın ve yeniçeri ocağının ileri gelenlerinin katıldığı bir toplantı düzenledi. Sadrazam, toplantıda yaptığı konuşmada, bir zamanlar düşmanlara karşı zaferler kazanan Türk ordusunun şimdi içinde bulunduğu acıklı durumuna dikkat çekip bu durumun sebebinin, Osmanlı ordusunun eski savaş usullerinde kalması ve buna karşılık düşmanların yeni taktikler benimsemiş olduğunu söyledi. Toplantıya katılan âlimler, "Düşmanlarınıza size yöneltmiş oldukları silahların aynıyla karşılık veriniz" diyerek ordunun yenileşmesine dini açıdan meşruiyet kazandırdılar.
Toplantıda Rum isyanı sırasında Mora'daki küçük Mısır ordusunun başarıları vurgulanıp Türk ordusunun son Rus savaşındaki utanç verici durumunun üzerinde de duruldu. Bunun üzerine "Eşkinci" adı altında yeni ve düzenli bir ordu kurulmasına karar verildi. Yeniçeri ocağındaki 51 ortanın her birinden 150 kişi alınarak yeni askeri teşkilat kurulacaktı. Toplantıya katılan yeniçeri subayları bu duruma razı olduklarını belirten bir senet imzaladılar ama bu yeni ordunun hayırlarına olmayacağını biliyorlardı.
Aslında Eşkinci Ocağı'nın kurulması, II. Mahmud'un yeniçerileri ortadan kaldırmak için hazırladığı tuzağın bir parçasıydı. Sultan, 11 Haziran'da eşkincilerin Avrupa tarzında üniformalarla talime başlayacağını ilân ederek yeniçerileri isyana teşvik etmiş, ardından da isyanı bastırmak için daha önceden planlanmış sistematik bir yol takip etmişti.
Boğaz'daki askerlerin anında İstanbul'a nakli için tedbir alınmış, medrese öğrencileri ile halk yeniçerilere karşı kazanılmış, topçu, humbaracı ve tersane ocakları ile Karadeniz Boğazı'ndaki askerlerin padişahın yanında yer alması sağlanmıştı. Yeniçerilerin bazı üst düzey subayları da padişahın yanındaydı. Yeniçeriler ise yanlarına cebecileri alabilmişlerdi.

Yeniçeriler

SON İSYANLARI OLDU
Yeniçeriler 15 Haziran 1826 Perşembe gecesi isyan ettiler. Güneşin ilk ışıklarıyla birlikte Etmeydanı'nda toplanıp burada meşhur kazanları son defa kaldırdılar. Sayıları 2 bini bulan yeniçeriler iki kola ayrıldılar. Nakılcı Mustafa önderliğindeki grup Bâbıâli'yi basarken, Sarhoş Mustafa liderliğindeki ikinci grup ise Beyazıt'taki Necib Efendi'nin konağını yağmalayıp Ağa Kapısı'nı bastılar.
İsyan başladığında II. Mahmud, Beşiktaş Sarayı'ndaydı. Sadrazam, yeniçerilerin isyan edip ileri gelen devlet adamlarının evlerini yağmalamaya başladıklarını vakit kaybetmeden padişaha bildirdi. Gelişmelerden haberdar olan padişah hemen saltanat kayığına binerek doğruca Topkapı Sarayı'na geldi. Şeyhülislam Tahir Efendi, Topkapı Sarayı'na davet edildi. Sarayda devlet adamları ile bir toplantı yapıldı ve toplantıda yeniçerilere taviz verilmemesi gerektiği yönünde karar alındı.
Asileri oyalamak için de Raşid Efendi görevlendirilmişti. Raşid Efendi, ocağın ileri gelenleriyle toplantı yaparak asileri oyalamıştı. Yeniçeriler, yeni askeri sistemi kabul etmediklerini söyleyip sadrazam ve yeniçeri ağası başta olmak üzere bazı devlet adamlarının kellelerini istediler.
Yeniçeriler her isyanda olduğu gibi bu defa da kellesini istedikleri devlet adamlarının listesini saraya sundular. Saraydan gelen cevapta, "padişahın emir almaya değil, ancak vermeye alışık olduğu, istedikleri devlet adamlarının katiyen verilmeyeceği" belirtilmiş ve "kayıtsız şartsız teslim olmazlarsa katledilecekleri" bildirilmişti.
Şeyhülislam da asilerin katledilmesinin vacip olduğu ve bunlara karşı sürdürülen savaşta ölenlerin şehit olacaklarına dair fetva verdi. Sancak-ı şerif, nakibüleşraf ve ulema eşliğinde Sultanahmet Camii'ne getirilip minbere yerleştirildi. İstanbul'un dört bir tarafına gönderilen tellallar, padişahı seven herkesi Sultanahmet Meydanı'nda, sancak-ı şerif'in altında toplanmaya çağırdı. Tellallar, "Ehl-i İslam olanlar sancak-ı şerifin altında toplansınlar ve Halife'ye itaat nuruyla aydınlansınlar", "Müslüman olup namus ehli olan silahlanıp Sultanahmet'te, Atmeydanı'nda sancak-ı şerifin altına buyursun" diye bağırmışlardı. Saray cephaneliğinden çıkartılan silahlar, padişahın yardımına koşan halka atıldı.

II. Mahmud

KIŞLALARINDA KATLEDİLDİLER
Bütün hazırlıklar bittikten sonra askerler ile halk, gülbanklar ve tekbirlerle, Aksaray'daki yeniçeri kışlalarına doğru harekete geçti. Etrafları kuşatılan yeniçeriler son kez yapılan teslim ol çağrısını kabul etmeyince yeniçeri kışlası topa tutuldu. Karacehennem İbrahim Ağa komutasındaki birliklerin top ateşleri ve kışla çevresindeki evlerin pencere ve çatılarından yağdırılan kurşunlarla yeniçeriler kışlalarında katledildi.
Gece olduğunda Etmeydanı'ndaki kışlalar artık içi cesetlerle dolu, duman tüten bir yangın yeri hâline gelmişti. Çaresiz direnen asilerin feryatları Haliç'in karşı kıyılarında, Beyoğlu'nda yabancıların oturmakta olduğu mahallelerden bile duyulmuştu.
Sağ olarak ele geçirilenler, kısa bir toplu yargılamanın ardından idam edildiler. Binlerce yeniçeri öldürülürken, II. Mahmud taraftarlarının kaybı sadece 87 kişi idi.
Etmeydanı'ndaki bütün yeniçeriler öldürüldükten sonra İstanbul içinde tam bir sürek avı başlatıldı. Şehrin kapıları kapatılarak her tarafta yeniçeriler takip edildi ve bu takibat sonucunda yakalanan binlerce yeniçeri sürgüne gönderildi. Sürgüne gönderilenlerin bir kısmı da gittikleri yerde idam edildiler. İstanbul'daki işsiz, başıboş gezenler de memleketlerine gönderildiler.
19 Haziran 1826'da tellalların çağrısı sonucu dükkânların açılmasıyla hayat normale döndü yeniçerilik kaldırıldı ve bu karar, ülkenin her yerine fermanlarla bildirildi. Ağa Kapısı, Bâb-ı Fetva olarak, ulemaya verildi. Yeniçeri ocağının kaldırılmasına yardım eden ulema ve askerlere terfi ve para mükâfatları verildi. Yeni teşkil edilen orduda daha fazla ulema istihdam edildi.
Yeniçerilerin yalnızca cismani olarak ortadan kaldırılmasıyla yetinilmeyip, bunlarla ilgili her türlü iz kaldırılmaya çalışıldı. II. Mahmud, yeniçeri ocağını ortadan kaldırdığı için imparatorluğun klasik yapısını tamamen değiştirip Batılılaşmayı başlatan reformlara imza attı.

Yeniçeriler

VAKA-İ HAYRİYE Mİ, VAKA-İ ŞERİYE Mİ?
Devrin yazarları ve daha sonraki tarihçilerin birçoğu, yeniçeriliğin kaldırılmasını devletin başına bela olan ve yenilikleri engelleyen bir zümrenin tasfiyesi olarak sevinçle karşıladılar ve bu hadiseyi "Vaka-i Hayriye" olarak adlandırdılar. Bazı yazarlar ise yeniçerilerin yerine derhal bir ordunun kurulamaması nedeniyle peş peşe gelen savaş ve isyanlarda Osmanlı İmparatorluğu'nun ağır yaralar aldığını söyleyip, hadiseyi "Vaka-i Şeriye" olarak nitelerler.