Alevilik yol kavşağında: Kadim Ocak Sistemi Dedeliği mi? Atanmış Cemevi Dedeliği mi?

Alevilik, yüzyıllar boyunca devletin ve iktidar odaklarının dışında, kendi iç hukukunu (Rızalık) ve toplumsal düzenini (Ocak Sistemi) koruyarak bugüne ulaşmış kadim batıni felsefi bir inançtır. Bu yolun sönmeyen ışığı hiçbir aracı kabul etmeyen "ikrar" bağıdır. Dede ile Talip arasındaki o sarsılmaz bağ, yüzyıllar boyu toplumsal barışın mayası oldu. Ancak günümüzde kentleşmenin getirdiği zorunluluklardan kurulan Cemevi ve dernek yapılanmaları, Aleviliğin en özgün ve Yol’a Talip olmanın ilk adımı olan ikrarı yok saymaya yönelik tutumları nedeniyle büyük bir risk altındadır.

Anadolu coğrafyasının binlerce yıllık süzgecinden geçerek günümüze ulaşan Anadolu Alevi inancı, tarihinin en kritik ontolojik sınavlarından birini veriyor. Bu sınavın merkezinde, inancın taşıyıcısı olan "Dedelik" kurumu yer alıyor. Bir tarafta kökleri Horasan’dan Balkanlar’a uzanan, rızalık ve ikrar üzerine kurulu Kadim Ocak Sistemi, diğer tarafta ise modernitenin, siyasetin ve kurumsallaşmanın dayatması olarak karşımıza çıkan "Atanmış/Cemevi Dedeliği".

Alevi toplumu şu sorunun cevabını vermek zorunda:
Biz bu kadim "Yol"un yolcusu olarak mı kalacağız, yoksa bir "derneğin" üyesi mi olacağız?
Kadim Anadolu Ocak Sistemi, Aleviliği herhangi bir merkezi otoriter din anlayışından ayıran en temel özelliktir. Bu sistem, hiyerarşik bir dikey yapılanmayı reddeden "El Ele El Hakk’a" düsturuyla ‘Yol’a revan olunan yatay ve birbirini denetleyen bir otokontrol ağıdır.

Ocak Nedir?
Alevilik’te Ocak Dedeliği sadece bir soy birliği değildir. O, kutsiyetin, bilginin, adaletin ve toplumsal hafızanın toplandığı bir makamdır. Her Talip Rehberi (Rayber) kılavuzluğunda bir Pir’e, her Pir bir Mürşid’e bağlıdır. Bu zincir, inancın bozulmadan günümüze kadar aktarılmasını sağladı.
Ocak sisteminde Dede, Cem meydanında Hüseyin Postu’na oturduğunda Talip’ten "Rızalık" alır. Eğer Talip Dede’den razı değilse o cem yürütülemez. Atanmış sözde Dede sisteminde ise "Rızalık", Talip’ten alınmaz, o rızalığı atamayı yapan dernek yönetiminden alınır. Çünkü parayı veren düdüğü çalar!
Ocak Dedesi köyün veya mahallenin sadece dini lideri değildir. O, aynı zamanda sosyal düzenin ve adaletin hakemidir. "Düşkünlük" kurumu aracılığıyla toplumsal suçları cezalandıran, küskünleri barıştıran bu sistem, devletten bağımsız kendi sivil hukukunu yaratmıştır. Ocak’ın tasfiyesi, Alevi toplumunun bu otonom yargı gücünü kaybetmesi demektir.
Bugün "Cemevi Dedeliği" adı altında karşımıza çıkan yeni model, Aleviliğin bin yıllık tarihine vurulmuş bir darbedir. Bu modelde Dede, bir "Yol önderi" olmaktan çıkarılıp, belirli bir mesai saati olan, maaş alan ve hiyerarşik bir üste rapor veren "din görevlisi" formuna sokulmaktadır.
Cemevi Dedeliği’nin Tehlikeleri

"İcazetli Dede", "Diplomalı Dede", "Cemevi Dedeliği" diye bazı statüler kentleşmeyle birlikte ortaya çıkmıştır. Gelenekte böyle statüler yoktur. Yalnız "Dikme Dede" tabiri gelenekte vardır ancak bu bir Ocak’ın icazetiyle geçici görevlendirmeyi ifade eder. Bugün ise Dikme Dede kavramının Ocak Sistemi ile bir bağı kalmamıştır. Günümüzde Dikme Dede kavramı yerine Cemevi Dedeliği kavramı kullanılmaktadır. Alevi örgütleri tarafından kullanışa elverişli şahıslar "Cemevi Dedesi" olarak atandı. Bu sözde Dedeler belli kurslardan geçmiş veya siyasi aidiyetle Cemevleri’ne yerleştirilen kişilerdir.

Maaş alan Dede, özgür olamaz. Veren el alan elden üstündür. Maaşı veren el, cemin içeriğini de belirler. Bu durum, asimilasyonun kapısını aralamıştır. Bu uygulamalar Aleviliğin muhalif ve özgün duruşunu törpüleyerek onu "resmi ideolojinin" bir parçası haline getirir.
Atanmış Dedeler aracılığıyla, her yörenin kendine has (Tahtacı, Amuca, Abdallar, Dersim, Hubyar, Sinemilli, Baba Mansur, Kureyşan vb.) ritüelleri tek tipleştirilmektedir. Ocağın kendine has erkan renkliliğinin yerine "ruhsuz" bir erkan ve sıradanlaştırılmış uygulamalar konulmaktadır.

Ocak Dedeleri "eğitimsiz" ya da "gelenekselci" yaftasıyla kenara itilirken, "modern, eğitimli ve söz dinleyen" atanmış şahsiyetler ön plana çıkarılmaktadır. Bu durum halkın kendi Pir’ine olan güvenini sarsma operasyonudur.
Cemevlerini yöneten federasyonlar, vakıflar ve dernekler bu krizin neresindedir? Ne yazık ki, birçok Alevi kuruluşu, asimilasyona karşı çıkarken farkında olmadan asimilasyonun değirmenine su taşımaktadır.
Cemevi yönetimleri, zamanla "Yol"u yozlaştıran bir rol oynamıştır. Bir dernek başkanı bin yıllık bir Anadolu Alevi Ocak Dedesi’ne emir verir hale gelmiştir. "Bizim derneğin Dedesi" ifadesi, "Yolun Pir’i" ifadesinin yerini almıştır.
Geçmişte Alevilik sokakta, tarlada, dağda ve cemde yaşanırken; şimdi evraklar, üyelik aidatları ve siyasi kulisler arasında boğulmaya çalışılmaktadır. Ocak Dedesi’nin Cemevi’nde "misafir" konumuna düşürülmesi, bu yozlaşmanın en somut örneğidir.
Ocaklar, Aleviliğin sözlü tarih kütüphaneleridir.

Anadolu’nun kadim inanç sistemi adeta bir "müze objesi" haline getirilmek isteniyor. Anadolu Alevi Ocak Sistemi’nin tasfiyesi, Aleviliğin tarihsel derinliğinden koparılmasıdır.
Ocaklar, Aleviliğin sözlü tarih kütüphaneleridir. Dedeler deyişlerin, gülbankların (duaların), menkıbelerin, mitolojilerin, özgün Ocak erkanlarının ve ritüellerin taşıyıcısıdır. Atanmış memur-Dedeler, bu derinlikten yoksun oldukları için sadece "şekilsel" bir ritüel sunarlar.
Modernleşme ve kentleşme ile birlikte Talipleri’nden kopan Ocak Dedeleri, ekonomik ve sosyal olarak yalnızlaştırılmıştır. Bu boşluğu "devlet destekli" veya "dernek onaylı" yapılar doldurmakta, bu da inancın özünü büyük ölçüde zedelemektedir.

Bu karanlık tablodan çıkış mümkün mü?
Evet, ancak bu radikal bir öze dönüş hareketini gerektirir.
Cemevleri’nde inançsal eğitim, devletin veya siyasi kurumların müdahalesine izin verilmeden ve Alevi Ocakları’nın kendi içinde geleneksel icazet makamının işlevinden koparılmadan, modern dünyanın ihtiyaçlarını da gözeten, kurulması artık zorunlu olan Ocak Akademileri aracılığıyla yapılmalıdır.

Bir Dede’nin lokması, Talibi’nin rızalığıyla verdiği Hakkullah olmalıdır. Devletten veya Alevi kuruluşlarından maaş almak, bağımsızlığı oldukça zedelemiştir. Alevi toplumu, kendi inanç önderini finanse ederek (Lokma ve Hakkullah sistemini modernize ederek) Dede’nin mali bağımsızlığına kavuşmasını güvence altına almalıdır.

Cemevi yönetimlerinin görev alanı idari ve yapı-inşaat işleriyle sınırlı kalmalı, "Yol" ve "Erkan" tamamen Seyyid-i Saadet Ocak evlatlarına bırakılmalıdır.
Asıl çözüm Talip’tedir. Pir uçmaz lakin Talip Pir’ini uçurur. Talip kendi Ocak’ını aramalı, sormalı ve cemevlerinde "atanan" Dede’nin yerine, "ikrar" verdiği soy Dedesi’ni talep etmelidir.
Alevilik, bin yıl boyunca baskılara, katliamlara ve yasaklara karşı kadim "Anadolu Alevi Ocak Sistemi" sayesinde direnmiştir. Çünkü bu sistem, yüzyıllardır direndiği için ele geçirilememiş bir abide gibidir. Bugün bu abide, "kurumsallaşma" ve "atama" yoluyla bir bedene hapsedilmeye, kontrol altına alınmaya çalışılmaktadır.
Eğer Alevi Ocak Sistemi tasfiye edilirse, Alevilik sadece bayramlarda, cenazelerde ve hayır yemeklerinde hatırlanan, içi boşaltılmış bir folklorik unsura dönüşecektir. Lakin eğer bu Ocaklar yeniden tüterse, Anadolu’nun kadim ışığı dünya insanlığını aydınlatmaya devam edecektir.

Yol cümleden uludur!

Yol’a talip olan, ocağına sahip çıksın!