Yahudiler Nazilere ne yaptıysa insanlık koalisyonu soykırımcılara aynısını yapabilir İhsan Aktaş

Yahudilerin Nazilerle hesaplaşmasından çıkarılacak dersler, dünya insanlarının soykırım suçlularını hukuki ve siyasi araçlarla izleme iradesini güçlendirebilir. Gazze savaşı barış sürecine devredildiğinde, o sürecin nasıl yürütüleceğine dair önemli saptamalarda bulunmak gerekir. Başlangıçta Netanyahu bütün sorunu Hamas’ın üzerine yıkmaya çalıştı. Ancak Hamas’ın olağanüstü diplomatik çabaları adil bir masanın kurulmasına katkıda bulundu. Bundan sonra sürecin Amerika Birleşik Devletleri, Filistin

Yahudilerin Nazilerle hesaplaşmasından çıkarılacak dersler, dünya insanlarının soykırım suçlularını hukuki ve siyasi araçlarla izleme iradesini güçlendirebilir. Gazze savaşı barış sürecine devredildiğinde, o sürecin nasıl yürütüleceğine dair önemli saptamalarda bulunmak gerekir. Başlangıçta Netanyahu bütün sorunu Hamas’ın üzerine yıkmaya çalıştı. Ancak Hamas’ın olağanüstü diplomatik çabaları adil bir masanın kurulmasına katkıda bulundu. Bundan sonra sürecin Amerika Birleşik Devletleri, Filistin tarafları, Türkiye, Mısır, Katar ve sürece dahil olabilecek diğer aktörlerin ortak çalışmasıyla yürütülmesi şarttır.

Görüşmeler sürerken sivil alanda nelerin yapılacağı ve özellikle soykırım iddialarına karşı hangi tedbirlerin alınacağı asıl meseledir. İkinci Dünya Savaşı sonrası Yahudiler, varlıklarını ve haklarını güvence altına almak için bir dizi yöntem geliştirdiler. Bugün Gazze’de öne sürülen ağır ihlallerin sürekli insanlık gündeminde tutulması için Nazilere karşı uygulanan yöntemlerden dersler çıkarılabilir. Bu bağlamda, Nazilere yönelik takip ve hesap sorma süreçlerinin hangi başlıkları içerdiği netleştirilmelidir.

Devlet-organize yargı süreçleri, sivil ve kişi kaynaklı iz sürme ve belgeleme çalışmaları, istihbarat operasyonları ve yakalamalar, arşivleme ve tanıklık toplama merkezleri ile uluslararası hukuki norm üretimi, geçmişteki hesaplaşmanın ana hatlarını oluşturuyordu. Bugün bu yöntemlerin muadilleri, dijital çağın olanaklarıyla daha hızlı ve geniş ölçekte uygulanabilir hâle gelmiştir.

Aşağıda hukuki açıdan en ağır yükü taşıyan başlıkları, toplanması gereken delil türlerini ve kullanılabilecek uluslararası mekanizmaları özetliyorum.

A - Hukukî / iddianın ana başlıkları (ne için delil toplanmalı)

1. Öldürmeler, kitlesel ve sistematik cinayetler: Hedeflenen kişiler, tarihler, yerler ve önceden planlanma ya da örgütlenme izleri. Potansiyel savaş suçu, insanlığa karşı suç ve soykırım iddiaları bu başlık altında toplanır.

2. Soykırımın özel unsuru - kast (genocidal intent): Belirli bir halk grubunu tamamen veya kısmen yok etmeye yönelik niyetin kanıtı. Emirler, politik belgeler, resmi söylemler ve hedeflenen kalıp davranışlar niyetin kanıtı olabilir. Uluslararası adalet mekanizmaları soykırımda kast unsuruna büyük önem verir.

3. Zorla göç ettirme / nüfus transferi / yerinden etme: Sistematik sürgün, zorunlu transfer ve iskân politikaları ile ilgili belgeler.

4. Kitle gözaltıları / zorla kaybetmeler / keyfi tutuklamalar: Tutuklama kayıtları, cezaevi listeleri, gözaltı merkezleri ve akıbet bilgileri.

5. İşkence / insanlık dışı muamele: Tıbbi kayıtlar, travma raporları ve İstanbul Protokolü gibi uluslararası standartlara uygun değerlendirmeler.

6. Kasten açlık / abluka / sağlık hizmetlerinin kasıtlı engellenmesi: Nüfusun yaşam koşullarını hedef alan tedbirler, sağlık altyapısının hedef alınması, gıda ve ilaç erişiminin kısıtlanması.

7. Cinsel şiddet / toplu tecavüz: Mağdurların korunmasına yönelik özel usuller gerektiren suçlar; tıbbi ve psikolojik raporlar, güvenli tanıklık mekanizmaları önemlidir.

8. Kamuoyu yönlendirme / nefret söylemi: Hedef grubun sistematik düşmanlaştırılması, propagandaya dayalı söylemler ve belgeler soykırım kastını destekleyebilir.

9. Mülkiyet ve kültürel yıkım: Konut, ibadet ve kültürel mekânların sistematik yok edilmesine ilişkin kanıtlar, geri dönüşü engelleyen politikalar.

B - Toplanması gereken delil türleri

1. Resmî belgeler ve emre dayalı yazışmalar: Askeri ve idari yazışmalar, emirlere ilişkin belgeler, planlama dokümanları.

2. Tanık ifadeleri: Mağdurların, görgü tanıklarının, uzmanların yazılı ve sesli ifadeleri. Tanıkların korunması ve ifadelerin doğrulanması için güvenli süreçler kurulmalı.

3. Tıbbi raporlar ve otopsi tutanakları: Yaralanma ve ölüm nedenlerini belgeleyen sağlık kayıtları.

4. Fotoğraf, video ve uydu görüntüleri: Olay yerini, yıkımı ve hareketleri belgeleyen görsel materyaller; metadata ile doğrulanmalı.

5. Haber ve medya kayıtları: Gazetecilik çıktıları, radyo-TV kayıtları, fotoğraf arşivleri.

6. Dijital iletişim kayıtları: Telefon, e-posta, sosyal medya ve diğer iletişim verileri; bunların korunması ve zincirleme ispat açısından doğrulanması gerekli.

7. Mali kayıtlar: Kaynak akışları, harcama kayıtları, lojistik ve tedarik zinciri belgeleri.

8. Fizikî kanıtlar: Mühimmat kalıntıları, yıkıntı örnekleri, mahkeme ve bilirkişi incelemelerine uygun olarak toplanan örnekler.

9. Arşiv belgeleri: Tarihî belgeler, idari kayıtlar ve üçüncü taraf arşivlerinden elde edilen dokümanlar.

C - Kullanılabilecek uluslararası mekanizmalar ve yollar

1. Bağımsız, uluslararası soruşturmalar: Birleşmiş Milletler organları veya bağımsız komisyonlar aracılığıyla yürütülecek soruşturmalar.

2. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM): Bireysel sorumluluğun tespiti, tutuklama ve yargılama süreçleri için başvuru yolları. UCM yetki sınırları ve resmî başvuru mekanizmaları gözetilmeli.

3. Milletlerarası yargı ve hakemlik süreçleri: Devletlerarası dava yolları ve uluslararası mahkemeler.

4. Ulusal mahkemelerde evrensel yargılama ilkesi: Bazı suçlar bakımından başka ülkelerde yargılama imkânı.

5. Diplomasi ve yaptırım mekanizmaları: Ekonomik, siyasi veya kültürel yaptırımlar yoluyla sorumlulara baskı uygulanması.

6. Sivil toplumun rolü: Belge toplama, tanık koruma, dava takibi, kamuoyu yaratma ve arşivleme çalışmaları.

7. Arşiv merkezleri ve dijital veri tabanları: Belgelerin güvenli, erişilebilir ve doğrulanabilir şekilde saklanması. Uluslararası iş birliğiyle merkezi ve dağıtık arşiv modelleri geliştirilmeli.

8. Eğitim ve hafıza politikaları: Unutturmamak için müze, anma ve eğitim programları yoluyla toplumsal hafıza inşa edilmesi.

Sonuç olarak tarih bize öğretti ki unutturma, belirsizleştirme ve güçlülerin cezasızlığı soykırımın yeniden üremesine zemin hazırlar. Yapılması gereken intikam duygularını kamçılamak değil; belgeler, mahkemeler, arşivler ve uluslararası iş birliği yoluyla kalıcı adalet çemberi örmektir. Bu, Yahudilerin Nazilerle hesaplaşırken seçtikleri yolların ruhunu korurken, modern dünyanın hukuki ve insani reflekslerini güçlendirecek yoldur.

İslam İşbirliği Teşkilatı, Birleşmiş Milletler, ilgili devletler, medya kuruluşları ve sivil toplum aktörleri bugün el ele vererek izleme, belge toplama ve arşivleme çalışmalarını derinleştirmelidir. Avrupa’da toplanan milyonlarca belge, Anadolu Ajansı ve diğer arşivler önemli kaynaklardır. Bu kaynaklar koordineli şekilde değerlendirilmeli, uzman incelemeleriyle hukuka uygun delil setleri oluşturulmalıdır. Uluslararası koalisyon, Gazze’deki mağdurların sesini sürekli canlı tutmalı; suçların açığa çıkarılması ve sorumluların uluslararası hukuka uygun şekilde hesap vermesi için mekanizmaları işletmelidir.

Adalet, yalnızca geçmişi kapatmak değil, geleceğe karşı bir güvence inşa etmektir. Bu güvence, hukukun üstünlüğüne, şeffaflığa, uluslararası iş birliğine ve insan onuruna dayanan kalıcı yapılarla sağlanabilir.