Türkiye de eğitim hakkını engelleyen unsurlar nelerdir?

“Eğitim temel bir insan hakkıdır ve diğer insan haklarının kullanımı anlamında da vazgeçilmez bir öneme sahiptir.”

Eğitimci Abdullah Damar ile Türkiye’de eğitim hakkını engelleyen unsurları konuştuk.

Eğitimci Abdullah Damar

Eğitimin temel işlevleri nelerdir?

Eğitim, insanoğlunun birlikte yaşamaya başlamasından bu yana devam eden bir süreçtir. Bir başka yönüyle eğitim, insanda değişim, dönüşüm, gelişim ve yenileşme sağladığı gibi aynı değişim, dönüşüm, gelişme ve yenileşmeyi toplumda da tetikler. Bütün bu nedenlerle eğitimin, hem bireysel, hem de toplumsal işlevleri vardır.

Eğitimin bireysel ve toplumsal işlevleri, onun temel bir hak olarak tanınmasının da önünü açmıştır. Bu anlamda eğitim temel bir insan hakkıdır ve diğer insan haklarının kullanımı anlamında da vazgeçilmez bir öneme sahiptir.

Eğitimin temel bir hak olarak kabul edilmesi nasıl bir tarihsel süreç izler?

Eğitimin bir hak olarak kabul edilmesi uzun bir tarihsel sürece dayanır. 1789 Fransız İnsan ve Vatandaşlık Hakları Bildirgesi’nde dolaylı bir şekilde eğitim hakkına değinilmektedir. Ancak eğitimin temel bir hak olarak belgelendirilmesi 1948 yılında Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ile mümkün olmuştur. Bu kapsamda Birleşmiş Milletler tarafından 1966 yılında Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi kabul edilmiştir. Birleşmiş Milletlerin 1989 tarihinde Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin kabulü ile çocukların diğer hakları yanında eğitim hakkı da tekrar gündeme gelmiş ve taraf ülkeleri bağlayan bir yapı kazanmıştır. Birleşmiş Milletler tarafından 1979 yılında kabul edilen Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi ise içerdiği ifadelerle kadınların eğitim haklarını da gündeme getirmiş, taraf devletlerde ve dünyada farkındalık yaratmaya çalışmıştır. Birleşmiş Milletler yanında 1949 yılında Avrupa’nın ilk siyasi kuruluşu olarak kurulan Avrupa Konseyi de uluslararası alanda eğitim hakkının hukuki temellerinin atılmasına katkıda bulunmuştur. Avrupa Konseyi tarafından 1950 yılında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) kabul edilmiştir. AİHS’nin önemli özelliği, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde bulunmayan bir denetim mekanizması getirerek kapsadığı hak ve özgürlükleri korumaya almasıdır.

Bütün bu düzenlemelere dayanılarak Türkiye’de anayasal ve yasal düzenlemeler yapılarak eğitim hakkının kullanımı konusunda önemli adımlar atılmıştır. Ancak bu düzenlemelere rağmen eğitim hakkının kullanımı konusunda çeşitli engellerin olduğunu ifade edilebilir.

Türkiye’de eğitim hakkının önündeki engeller nelerdir?

A)Temel eğitim hakkı;

Öğrenci devamsızlıklarının nedenleri takip edilmemekte ve sadece devam takip işlemleri yapılarak veliler üzerinde baskı kurulup devamsızlıkların önüne geçilmeye çalışılmaktadır.Kız öğrencilerin eğitimine devam etmesi için gerekli çalışmalar yapılmamakta, yapılan çalışmalar da vitrine dönük çalışmaların ötesine geçmemektedir.Engelli öğrencilerin ihtiyaçları dikkate alınmamaktadır. Bugün hala binlerce okulumuzda engelli tuvaletleri, engellilerin kantinlere ulaşmasını sağlayacak düzenekler bulunmamaktadır.Birleştirilmiş sınıf uygulaması temel eğitim hakkını engellemektedir. Birleştirilmiş sınıflara ilk atama olarak tecrübesiz öğretmenler gönderilmekte, bu öğretmenler tecrübe kazanana kadar çocuklar ilkokulu bitirmektedir.Özel öğretim kurumları ile resmi liseler arasında eğitimin niteliği, mekânsal farklılıklar, ders araç gereci ve sosyal etkinlikler konularında farklar bulunmaktadır.Özel öğretim kurumları çoğunlukla üniversite sınavlarına hazırlık nedeniyle tercih edilmektedir.Özel öğretim kurumları uygulaması, kamusal eğitimin ortadan kaldırmanın bir adımı olarak görülmektedir.

B)Engelli çocukların eğitim hakkı;

Engelli eğitiminde öğretmen, uzman, kurum ve alt yapı eksiklikleri yaşanmaktadır.Kaynaştırma eğitimi veren kurumlarda engelliler dışlanmakta, onları kapsayıcı uygulamalar hayata geçirilmemektedir.Özel eğitim düzeyi dikkate alınmadan öğrencilerin sınıflara yerleştirilmesi yapılmakta, rehberlik araştırma merkezleri yeterli düzeyde işlev görmemektedir.Psikiyatrik engelli çocuklar özel eğitim aldıkça istismardan korunmakta, devlet okullarında bu çocuklara yeterli özen gösterilmemektedir.

C) Çalışan çocukların eğitim hakkı;

Mevsimlik tarım işçisi çocukların eğitim hakkı ihlal edilmekte, eğitime erişimi engellenmekte, eğitim hayatları kısa sürmekte ve sosyal becerileri yeterince gelişmemekte,Sokakta yaşayan /çalışan çocuklar, aile ekonomisine katkıda bulunmak ve eğitim giderlerini karşılamak için çalışmakta, büyük kısmı okula devam etmemekte, okuldan dışlanmakta ve bu nedenle okulu sevmemekte,Eğitimde olması gereken çocuklar birçok yerde işçi olarak çalıştırılmakta, çocuk işçi ölümleri en çok tarım sektöründe görülmekte, çocuk işçi ölümüne en fazla taşıt kazaları sebep olmakta.

D) Cezaevindeki çocukların eğitim hakkı;

Anneleriyle cezaevinde kalan çocuklar okul öncesi eğitime erişememektedir.Okul öncesine ilişkin açılan kurumlar ihtiyacı karşılamamakta, bu konuda yeterli yatırım yapılmamaktadır.Cezaevindeki çocuklar eğitimlerine devam etmek istememekte, onların psikolojik sorunlarıyla yeterince ilgilenilmemektedir.Aileler çocuklarının eğitimini desteklemekte yetersiz kalmakta, konu başlı başına bir sorun haline gelmektedir.Açılan kurslar talep olmadığı için kapanmaktadır.

E)Mülteci çocukların eğitim hakkı;

Suriyeli mültecilerin eğitim hakkı algıları düşük olduğundan birçok çocuk okula gönderilmemekte veya okulu yarım bırakmaktadır.Okula kayıt sürecinde bürokratik sorunlar yaşanmakta, bu çocukları birçok öğretmen kendi sınıflarına istememektedir.Okulların fiziki kapasitesi yetersiz olabilmekte, kalabalık sınıflar eğitim hakkının önünde engel olabilmektedir.Bu çocuklar kendi akranlarıyla eğitim alamamakta, okulda ayrımcılığa maruz kalabilmekte ve çocuklar işçi olarak çalıştırılmaktadır.

F)Anadilde eğitim hakkı;

Bazı azınlık gruplar anadilde eğitim hakkından yararlanamamaktadır.Devlet bazı azınlıkların anadilde eğitim taleplerini karşılamamaktadır.

G) Çocuk Hakları Sözleşmesinde eğitim hakkı;

Veliler çocuk hakları konusunda yeterli bilgiye sahip olmamaktadır.Ders kitaplarının niteliğinde sorun yaşanmakta, içerikler kapsayıcılıktan uzak hazırlanmaktadır.Çocuk hakları sözleşmesinin eğitim hakkıyla ilgili hükümleri tam olarak uygulanmamaktadır.

Eğitim hakkının olumsuz boyutlarını ortadan kaldırmak için neler yapılabilir?

Eğitim hakkının bu olumsuz boyutları karşısında yapılan çalışmalarda politika yapıcılara ve ailelere şu öneriler yapılabilir;

Sosyoekonomik düzeyi düşük ailelere yardım etme,Okul devamsızlıklarının nedenlerini araştırma ve bu sonuçlara göre çözüm üretme,Okulda ayrımcılığa karşı önlemler alma,Engelli bireylerin kurum ve öğretmen ihtiyaçlarını dikkate alma ve veli, öğretmen ve yöneticileri çocuk haklarıyla ilgili bilgilendirme.Temel eğitimdeki farklılıkları ortadan kaldırma,Çocuk işçiliğini önleme,Mülteci çocukların eğitim almalarını sağlama,Cezaevindeki çocukların eğitim hakkından yararlanmasını sağlama,Azınlıkların anadilde eğitim almalarını sağlama,Ailelere yönelik çocuk hakları ve eğitim hakkı konusunda bilinçlendirme çalışmaları yapma gibi politikalar hayata geçirilebilir.

Bütün bu çalışmaların hayata geçirilmesi sadece Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yapılabilecek icraatlar değildir. Başta sosyoekonomik düzeyi düşük ailelere yardım yapma ve temel eğitimdeki farklılıkları ortadan kaldırma gibi politikaların hayata geçirilmesi hükümet düzeyinde ele alınıp, çözüm üretilmesi gereken sorunlardır.

Sevgili hocam değerli bilgileriniz için size teşekkür ediyorum. Türkiye Hepimizin, Eğitim Hepimizin...