Taşın ve ruhun hafızası: Bir Bosna günlüğü (3) Yusuf Kaplan

Ayvazdede Şenlikleri, bizi bize hatırlatan muhteşem bir ayna işlevi görüyor aslında. Bosna’nın Müslüman oluşunun 516. yıldönümü vesilesiyle bir grup MTO talebesiyle çıktığımız Bosna seyahatimize dâir izlenimlerimizi sizlerle paylaşmaya devam ediyorum. Seyahat yazısını, tefekkür metnine ve çabasına dönüştüren makaleler bunlar. Benzersiz bir tat ve lezzet alacağınız metinler. Zehra Gündoğdu ve Rumeysa Çetin kardeşlerimizin birlikte kaleme aldıkları bu üçüncü makalelerinde Bosna tarihi ve kültürü üzerinden

Ayvazdede Şenlikleri, bizi bize hatırlatan muhteşem bir ayna işlevi görüyor aslında. Bosna’nın Müslüman oluşunun 516. yıldönümü vesilesiyle bir grup MTO talebesiyle çıktığımız Bosna seyahatimize dâir izlenimlerimizi sizlerle paylaşmaya devam ediyorum.

Seyahat yazısını, tefekkür metnine ve çabasına dönüştüren makaleler bunlar.

Benzersiz bir tat ve lezzet alacağınız metinler.

Zehra Gündoğdu ve Rumeysa Çetin kardeşlerimizin birlikte kaleme aldıkları bu üçüncü makalelerinde Bosna tarihi ve kültürü üzerinden güçlü bir medeniyet okuması yapıyor ve esaslı bir medeniyet tasavvurunun nasıl geliştirilebileceğinin ipuçlarını veriyorlar.

Seyahatimizle ilgili güzel yazılar yazdı diğer talebelerimiz de. Onları da peyderpey paylaşmak istiyorum sizlerle burada.

MTO’da yetişen talebenin kalibresini, çapını, “benzersizliğini” bu nefis makaleler çok güzel ele veriyor.

Şimdi sizleri Rumeysa ile Zehra kardeşimizin nefis metniyle baş başa bırakıyorum. Zihin açıcı okumalar ve seyahatler…

Kesretin Kalbinde Vahdetin İmarı 

Medeniyetimizin en zarif tarafı, hayatın tam ortasında, çarşının o devingen ve dünyevi gürültüsü içinde yürürken bir anda kendinizi sakin bir avluda, bir caminin huzur ikliminde bulabilmenizdir. Koski Mehmed Paşa Camii, dünya ile ahiretin, ticaret ile ibadetin arasında hiçbir kalın duvar olmadığını, hayatın bir bütün olduğunu gösteren en somut mimari tasavvurdur.

Sokaktaki çekiç sesleri, esnafın telâşı ve adımların yankısı, caminin dış avlu kapısından içeri süzüldüğü an yerini şadırvandan dökülen suyun ritmine ve nehrin derinlerden gelen uğultusuna bırakır.

Burada mimari, kesret ile vahdet arasındaki geçişi bir hiyerarşiyle yönetir:

Dünyadan tamamen kopulmaz; dünya, avlunun o zarif süzgecinden geçirilerek rafine edilir ve harîmin mukaddes sessizliğine taşınır.

Neretva’ya bakan pencerelerinden süzülen ışık, iç mekândaki kalem işlerinin zarafetiyle birleştiğinde, ticaretin dünyevî dairesinden çıkan insan, adalet ve nizamın uhrevî dairesine ayak basmış olur.

Koski Mehmed Paşa Camii, sunduğu bu kesintisiz geçişle taşa şu hakikati fısıldar: Helal rızık peşinde koşan çarşı ile o rızkın sahibine yönelen seccade, aynı mukaddes toprağın üzerindedir.

Ebedî Mîsak: Ahdname

“Ne kendilerine, ne canlarına, ne mallarına ve ne de kiliselerine hiçbir zarar verilmesin...” 

Fatih Sultan Mehmed’in Bosnalı Hristiyanların canını, malını ve inancını güvence altına alan Ahdname’si, beş asrı aşkın süredir Fojnica’daki Fransisken Katolik Manastırı’nda titizlikle muhafaza ediliyor. Bu belge sadece sararmış bir kağıt parçası veya tarihi bir vesika değil; bir medeniyetin gücünü zayıfı ezmekte ve tektipleştirmekte değil, onu kendi mukaddesatıyla korumakta bulduğunun en somut nişanesidir.

1463 yılında Milodraž ovasında, Fransisken rahibi Anđeo Zvizdović’e bizzat padişah tarafından tevdî edilen bu ferman, modern dünyadaki insan hakları beyannamelerinden asırlar önce, inanç hürriyetini ve insan onurunu “hukukun mutlak koruması” altına almıştır. Buradaki ince mana, gücün kılıcın keskinliğinde değil, o kılıcın adalet adına nerede duracağını bilmesinde saklıdır. Bu yönüyle Ahdname, kudretin kendi sınırını ahlakla çizdiği muazzam bir eşiktir.

Topraklar fethedilebilir, şehirler el değiştirebilir; ancak gücün en zirve noktasındayken bile ötekinin varlık hakkına saygı gösteren o adalet ruhu ihlal edilmediği sürece, mekânlar şerefini, sınırlar da ahlâkını korumaya devam eder. Fojnica’da solunan hava, işte bu sarsılmaz ahdin zamana meydan okuyan canlı hatırasıdır.

ORYANTALİZMİN TAŞTAN ŞAHİDİ: YAPAY BİR İSLAM ESTETİĞİNİN ANATOMİSİ

Mimar Alexander Wittek’in Endülüs ve Memlük mimarisinden ilham alarak inşa ettiği Vijećnica, ilk bakışta kültürlerin akışkanlığını kutlayan bir anıt gibi görünse de, aslında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun derin bir kültürel mühendislik projesidir. 1878 işgali sonrası bölgeyi yöneten emperyal akıl, Bosna Müslümanlarının İstanbul ve Osmanlı ile olan asırlık bağlarını koparmak, Türk etkisini pasifize etmek amacıyla bilinçli bir strateji yürüttü. Şehrin yerel Osmanlı-Türk mimari kimliğini bilinçli olarak dışlayan bu yapı; Müslüman toplumu “Avrupalıların hayalindeki yapay bir İslam estetiğiyle” sakinleştirme ve yüzlerini İstanbul’dan koparıp uzak bir Arap oryantalizmine çevirme çabasının ürünüdür. Vijećnica’nın kemerleri, Doğu ile Batı’nın masum bir buluşması değil; bir toplumun tarihsel köklerinden koparılarak dönüştürülmek istendiği politik bir hafıza savaşının taştan şahididir.

YARALI KALDIRIMLARIN ÇİÇEĞİ

“Bastığın yerleri ‘toprak’ diyerek geçme, tanı,

Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.”

Saraybosna sokaklarında yürürken, gözünüzü binalardaki kurşun deliklerinden kaldırıp yere indirdiğinizde, kaldırımda garip bir kırmızılık görürsünüz. Sanki bir sanatçı, şehrin gri betonuna rastgele kırmızı boya damlatmış gibidir. Ancak yaklaştıkça bu sıvı dolgunun, bir havan topunun bıraktığı parçalanma izlerini takip ettiğini anlarsınız.

Bu güller, acıyı estetize etmek, onu “güzel göstermek” için yapılmamıştır. Aksine, kırmızı reçine bir bandaj gibidir; akan kanı simgelerken, yaranın altındaki gerçeği görünür kılar. Buradaki gül motifi romantik bir imge değil, ironik ve trajik bir cilvedir. Havan topunun patlama anında betonda bıraktığı geometrik şekil, doğadaki en zarif çiçeğe benzemektedir. Bosna halkı bu benzerliği yakalayarak, ölümün en çirkin yüzünü, yaşamın ve hafızanın simgesiyle mühürlemiştir.

Çünkü biliniyor ki; hafızasını kaybeden bir toplum, rotasını kaybetmiş bir gemi gibi aynı fırtınalara tekrar yakalanmaya mahkûmdur.

Bu yönüyle Saraybosna Gülleri, ölümün yıkıcılığını yaşamın tam merkezine yerleştiren sarsıcı birer memento mori ihtarından farksızdır.