Ramazan Medeniyeti yolculuğu Yusuf Kaplan

Ramazan’ı bir medeniyet tasavvuru olarak tarif etmek zihnimizi açacak uzun soluklu bir yolculuğa çıkmak demektir tıpkı Ramazan örtücünün kendisi gibi. Üç aylar, ramazanın üçe taksimi, kitap nizam ve hadid üçlemesi üzerinden yaptığım kavramlaştırmalar bizi medeniyet fikrini madde ile mânânın buluştuğu zirve noktaya taşır. MTO Azerbaycan Temsilcimiz Vuqar Azizov'un bu çerçevede yazdığı Ramazan medeniyeti yazılarının ikincisini de sizinle paylaşıyorum. Ramazan’a güzel bir zihnî hazırlık olsun bu yazılar.

Ramazan’ı bir medeniyet tasavvuru olarak tarif etmek zihnimizi açacak uzun soluklu bir yolculuğa çıkmak demektir tıpkı Ramazan örtücünün kendisi gibi. Üç aylar, ramazanın üçe taksimi, kitap nizam ve hadid üçlemesi üzerinden yaptığım kavramlaştırmalar bizi medeniyet fikrini madde ile mânânın buluştuğu zirve noktaya taşır.

MTO Azerbaycan Temsilcimiz Vuqar Azizov'un bu çerçevede yazdığı Ramazan medeniyeti yazılarının ikincisini de sizinle paylaşıyorum. Ramazan’a güzel bir zihnî hazırlık olsun bu yazılar.

***

"Şaban" ayı: fikir ve düşüncenin "İlim-irfan-hikmet" ekseninde "Vahdet-i Vücûd" derinliğinde "mizan" ile yeniden harmonisi

Rasyonalizm insanı enfûsî boyuttan kopardı. Afakî boyutun kurumasına yol açtı. Kuraklaşmış ve çöle dönüşen afakî düzleme yapay don giydirdiler. Bunu da "pozitivizm" kılıfıyla meşrulaştırdılar. Pozitivizm; kabaca söylersek dikey ekseni yok sayarak yatay eksene mahkukiyettir. Enfûsî semâ'dan gelen rahmet yağmurunu keserek afakî boyutu çölleştirmektir.

Akıl ve kalp; ruhun derinliğinden koparsa Vahdet-i Vücûd'un enginliği de adaletin yokluğu ile hakikatin yüceliğinden indirgendi. Şimdi bir bütünlükten konuşuyorlar (hem de bu Vahdet-i Vücûd adına) ama bu birlik dedikleri daha çok pozitivist birliktir. Pragmatik anlamda panteizme kapı açan bir birlik.

İşte Şaban ayı Ramazan'ın bir önceki hazırlık ayıdır. Aklın katıldığından kalbin enginliğinde durulan insan, bu ayda gaflet halindedir. Recep ayı gibi Şaban da kelime anlamında önemli mânâları kendinde ihtiva ediyor: kol, dal ve şube mânâları dallanmak ve açılmak olarak okunur.

Diğer taraftan insanlar bu aylarda dağılarak işlerine yönelmeye başlamıştır. Burada güzel bir incelik vardır: dağılma; kaos, kopuş veya parçalanma değildir.

Ağaç metaforunda bakarsak — dallar çoğalır ama kök birdir. Yani kesret vardır, fakat köksüzlük yoktur.

Recep ayı ile bir harmoni kurmaya çalışırsak şöyle bir kavramsal çerçeve çizebiliriz:

Şaban ayı, çokluğun görünür olduğu, farklılıkların açığa çıktığı ve amellerin 'arz edildiği' aydır.

Gaflet ay denmesinin sebebi de Recep ayında olduğu gibi ne haram ay ciddiyeti ne de Ramazan'ın yoğunluğu vardır. Burada çokluk içinde denge vardır.

İşte bu bizim geleneğimizde düşüncemizin temeli olarak akıp gelen "Vahdet-i Vücûd" anlayışının tezahürüdür. Yani çokluğu inkar etmez, çokluğu birliğin mertebeli ve dereceli tezahürü olarak okur. Şaban da böyledir dalların ve kesretin ayıdır. Ama kök hâlâ birdir tektir. Bu aya medeniyet bağlamında "kesret içinde vahdet" anlamı verilebilir. Akıl-kalp-ruh birliği, Şaban ayında fertten kalbi boyuta taşar İlim-irfan-hikmet geleneğinden dallanmaya başlar. Yani Yusuf Kaplan hocamızın "köklerden göklere" ibaresi Ramazan'a yol açar.

Bu ayda insan kendine gelir. Recep ayında kendini "bil"en insan Şaban ayında kendini "bul"muş olur. Artık Ramazan'a tam hazır olan insanlık oruç ibadetiyle kendi "ol"ma yolculuğuna başlar.

"Ramazan" ayı: "kitap-mizan-hadid" temelinin insanlığın aklı ve nefsini "hadid" ateşinde pişirerek "İnsan-ı Kâmil" aşkınlığında inşa etmesi

İnsan, iki hazırlık ayını aşarken esas ay olan Ramazan ayının ilk evresinde idrak eder ki, dünya "rasyonalizm-pozitivizm-hümanizm" çılgınlığında sıkışıp kalmaktadır. İnsanı aşkınlıktan koparan uygarlık onu kendine hapsetti.

"Hümanizm" insanın kendini ilah etmesinin meşru bir kavramıdır. İnsan-ı Kâmil vasfını kaybeden insanlık mekanik evren anlayışının mahkumu oldu. Ramazan ayı bunu anlamanın ve "öz"e dönme ayıdır. Hukuk - güçlünün normu; düzen-kontrol mekanizmasına dönüşmüş durumda. Ramazan ayında bunlar yıkılır.

Diğer iki aydan farklı olarak bu ay kendi özünde bir medeniyet tohumunun fıtrî çekirdeğini gizlemektedir. Onu ne akılla "bilmek", ne de bilimsel çıkarımla "bulmak" mümkündür. Bunu sadece kendin "olmak" ile hayata yansıtmak mümkündür.

İşte Ramazan bunu sağlayan özel bir aydır. Kur'an bu ayda indirildi. Özellikle de bu ayın incisi olan Kadîr gecesinde. Bu gece her isteyene nasip olmaz. Onu hak edene açılır sırlar. Kitap-mizan-hadid burada tamamlanır. "Adalet" melekûtî âlemi "Vahdet-i Vücûd" ekseninde mülk âlemine yansıtır. Onun da görünen yüzü "İnsan-ı Kâmil" olarak tecelli eder.

Diğer aylar gibi bu ayın da kelime kökeninin anlamı diğer aylarla ahenk içindedir: güçlü ve sert bir köktür Arapçada. Şiddetli sıcak, yakıcı hararet gibi anlamları ihtiva eder. Ramazan'da insanın ferdi olarak günahları yakılır, nefsin harareti söner ve insan arınır. Aslında burada yakmak yok etmek değil, arınma yoluyla dönüşmek demektir.

Oruç; bedeni aç bırakarak ruhun beden üzerindeki ilahi kudretini güçlendirir. Nefsin ateşi söner ama irade çelikleşir. Yani Ramazan, hem yakıcı hem de inşa edici vasfıyla "Hadid" metaforunu doğurur.

Hadid, demirdir. Çelik medeniyeti modernitenin aksine ateşle pişen ve yanan kalplerden doğan aşkın bir medeniyetin anlamıdır. Hadid vasfı, onu koruması ve konumlandırması anlamına gelmesidir. Kitap ve mizan Ramazanda bütünleşir. Çelikleşir ve âlemi kuşatır. Ay sonunda Kadir gecesinin tecellisi de Ramazan Medeniyetinin Kur'an temelli bir anlayışın sembolüdür. İnsan o hakikatten beslenme kudretine eriştiğinde kibrini yener tevazû silahını kuşanmış olur.

İnsan-ı Kâmil sadece ferde mahsus bir kavram değildir. Ferdi; toplumsal düzeyde kemale ulaştıran bir medeniyet kavramıdır. Hümanizm yıkar. İnsan-ı Kâmil, inşa eder. Dolayısıyla insanlık Ramazan'ı aştığında merhametin tecellisine mazhar olur. Melekûtî âlemin mülk âlemini kuşatmasının anlamıdır Ramazan. İnsan, ruhuyla barışık yaşar.

Medeniyet katı kuralcı tutumunu insan merkezli - ama hakikatten süt emen insan - anlayışa yükseltir. Ramazan, aşk medeniyetidir. Aşkın medeniyetidir. Ramazan, hayattır. Hayat sanılan algı hapishanesinden kurtularak hakikatten beslenen aklın medeniyetidir.

Dolayısıyla mübarek üç aylar ferdi bir hazırlık döneminden ziyade bir medeniyetin kalbi düzeyde inşa ve ihyasının dönemidir.

İnsanlığın düşmüş olduğu "hümanizm" şaşkınlığından "İnsan-ı Kâmil" aşkınlığına yükseltmenin adıdır Ramazan Medeniyeti.