PROF. DR. OSMAN MÜFTÜOĞLU Sağlık nöbetçimiz bileğimizde olabilir mi?

Giyilebilir sağlık teknolojileri bize yıllardır aynı soruları soruyor: Bugün kaç adım attınız? Kaç kalori yaktınız? Gece kaç saat uyudunuz?

Faydalı sorular bunlar. Fakat özellikle ikinci ellide aklımızı kurcalayan daha önemli sorular var:

Annem bugün ilacını aldı mı? Babam neden son günlerde daha az yürüyor? Gece uykusu yine mi bozuldu? Evden çıktı ama nereye gitti? Yardıma ihtiyacı olduğunda bize ulaşabilir mi?

Fitbit'in kurucuları James Park ve Eric Friedman'ın geliştirdiği yeni Luffu sistemi, işte bu sorulara yanıt vermeyi hedefliyor. Sistemin bileğe takılan ekransız cihazının adı Luffu Link.

Bu bileklik sadece sahibini ölçmüyor; sahibini ailesine bağlıyor. Bir bakıma klasik aktivite bilekliği ile dijital aile sağlık defterini, konum takip sistemini, ilaç hatırlatıcısını ve yardım düğmesini aynı bilekte buluşturuyor.

YENİ FİKİR: SAĞLIK YALNIZCA KİŞİSEL DEĞİLDİR

Bugüne kadarki giyilebilir teknolojilerin çoğu bireye odaklandı. Benim adımım, benim uykum, benim nabzım, benim kalorim…

Oysa gerçek hayatta sağlık çoğu zaman bir aile meselesidir.

Çocuğun ateşini anne takip eder. Babanın ilaçlarını kızı düzenler. Annenin doktor randevusunu oğlu ayarlar. Seksen yaşındaki bir yakının evden çıkıp çıkmadığı, ne kadar hareket ettiği ve öğününü yiyip yemediği bütün aileyi ilgilendirir.

Özellikle orta yaşlarda insan sadece kendi sağlığının değil, çocuklarının ve yaşlanan anne babasının da sağlık sorumluluğunu üstlenir. Batı dünyasında buna "sandviç kuşak" deniyor: Bir tarafta çocuklar, diğer tarafta yaşlanan ebeveynler; ortada ise herkese yetişmeye çalışan bizler!

Luffu'nun asıl yeniliği sensörlerinde değil, bu gerçeği fark etmesinde: Sağlık bireysel olabilir ama bakım çoğu zaman ortaktır.

EKRANI YOK AMA GÖZÜ ÜZERİNİZDE

Luffu Link'in ekranı bulunmuyor. Bu önemli bir tercih.

Çünkü amaç bileğinize küçük bir telefon daha bağlamak değil. Bildirim yağmuruna tutulmadan, sürekli ekrana bakmadan, cihazın arka planda sessizce çalışması hedefleniyor.

Bileklik günlük hareketi, adımları, kalp hızını, kalp hızı değişkenliğini ve uykuyu takip ediyor. Kişinin günlük düzenini öğreniyor. Zaman içinde "normalinizin" nasıl olduğunu anlamaya çalışıyor.

Sonra bu düzende anlamlı bir değişiklik ortaya çıktığında haber veriyor.

Örneğin her gün düzenli yürüyen babanız birkaç gündür belirgin biçimde daha az hareket ediyorsa…

Annenizin uyku düzeni aniden bozulduysa…

İlaç kaydı atlandıysa…

Günlük davranışlarda alışılmadık bir değişim başladıysa…

Sistem bu farklılıkları görünür hâle getirmeyi amaçlıyor.

Buradaki kritik kelime "tek ölçüm" değil, örüntü. Çünkü sağlıkta bazen bir rakamdan çok, o rakamın zaman içindeki yönü önemlidir.

BİLEKLİĞE KONUŞMAK YETERLİ

İleri yaştaki kişilerin sağlık uygulamalarını kullanırken yaşadığı en büyük problem veri girişidir.

Küçük yazılar, karmaşık menüler, şifreler, kutucuklar… İnsanın hasta değilse bile tansiyonu yükselebilir!

Luffu Link bu sorunu sesli kayıtla aşmaya çalışıyor. Kullanıcı bilekliğin düğmesine basıp konuşabiliyor:

"Sabah tansiyon ilacımı aldım."

"Öğle yemeğinde çorba ve pilav yedim."

"Bugün biraz başım döndü."

"Gece iyi uyuyamadım."

"Akşam kendimi huzursuz hissettim."

Bu bilgiler uygulamaya aktarılıyor; yapay zekâ tarafından düzenlenerek aile sağlık kaydının bir parçasına dönüştürülüyor. Böylece ilaçlar, öğünler, belirtiler, ruh hâli ve günlük notlar yalnızca hafızaya bırakılmamış oluyor.

Bu özellik, özellikle çoklu ilaç kullananlarda ve unutkanlık sorunu yaşayanlarda değerli olabilir.

"İYİYİM" DEMENİN DİJİTAL YOLU

Cihazın küçük ama sıcak bir özelliği daha var: Kullanıcı bilekliğe iki kez dokunarak ailesine "İyiyim" mesajı gönderebiliyor.

Bazen uzakta yaşayan anne veya babamızı merak eder, fakat sürekli arayarak onları rahatsız etmek istemeyiz. Onlar da her telefon açıldığında sorguya çekiliyormuş gibi hissedebilir.

İki küçük dokunuş, uzun bir telefon konuşmasının yerini tutmaz. Ama "Merak etmeyin, her şey yolunda" demenin sessiz ve pratik bir yolu olabilir.

Dahili LTE ve GPS sayesinde bazı özellikler telefon yakında değilken de çalışabiliyor. Kullanıcı yardım düğmesine bastığında önceden belirlenen kişilere haber gönderilebiliyor. Konum bilgisi aileyle paylaşılabiliyor.

Yalnız önemli bir ayrıntı var: Cihaz acil yardım servisini doğrudan aramıyor. Önceden belirlenen yakınlara mesaj gönderiyor. Yani bir tıbbi alarm veya ambulans sistemiyle karıştırılmamalı.

YAPAY ZEKÂ DOKTORLUK MU YAPACAK?

Hayır. En azından şimdilik böyle bir iddia yok.

Luffu'nun topladığı veriler tıbbi tanı veya tedavi amacıyla değil, genel sağlık ve güvenlik takibi için tasarlanmış. Yapay zekânın işi hastalık teşhisi koymak değil; dağınık bilgileri bir araya getirmek, günlük düzeni öğrenmek ve anlamlı değişimleri fark ettirmek.

Bu ayrım çok önemli.

Kalp hızındaki her yükselme kalp hastalığı değildir. Bir gece kötü uyumak ciddi bir sağlık sorunu anlamına gelmez. Bir gün az yürümek de mutlaka hastalık habercisi değildir.

Ancak hareketin günler boyunca azalması, uykunun giderek bozulması, ilaçların sık sık unutulması ve günlük davranışların değişmesi birlikte değerlendirildiğinde anlamlı bir uyarıya dönüşebilir.

Yapay zekânın asıl katkısı da burada başlayabilir: Tek bir rakama bakmak yerine değişimin yönünü görmek.

EN BÜYÜK FAYDA: ERKEN FARK ETMEK

İkinci ellide sağlık sorunları her zaman yüksek sesle kapıyı çalmaz. Bazen ayak sesleriyle gelir.

Kişinin yürüme süresi azalır. Uyku saatleri değişir. Evden çıkma sıklığı düşer. Günlük hareket alanı daralır. İlaçlar aksamaya başlar. Daha az konuşur, daha az yer, daha uzun süre hareketsiz kalır.

Bunların hiçbiri tek başına kesin hastalık göstergesi değildir. Fakat kişinin alışılmış düzeninden sapması, enfeksiyondan depresyona, ilaç yan etkisinden düşme korkusuna kadar pek çok sorunun ilk işareti olabilir.

İyi bir sağlık teknolojisi yalnızca veri toplamaz. Değişimi erken fark eder, doğru kişiye doğru zamanda haber verir ve harekete geçilmesini kolaylaştırır.

Luffu'nun vaat ettiği şey tam olarak bu.

YALNIZ YAŞAYANLAR İÇİN ÖNEMLİ

Bu tür sistemler özellikle yalnız yaşayan ileri yaştaki kişiler açısından değer taşıyor.

Amaç yaşlı bireyi sürekli gözetlemek değil; bağımsızlığını daha güvenli biçimde sürdürebilmesini sağlamak olmalı. Bunun için de hassas bir denge gerekiyor.

Çocuklar içleri rahat etsin diye anne babalarının her adımını görmek isteyebilir. Anne babalar ise hayatlarının bir kontrol odasından izlenmesini istemeyebilir.

Teknolojinin sevgiyle gözetme ile dijital gözetleme arasındaki ince çizgiyi aşmaması gerekir. Hangi verinin kimle paylaşılacağı kullanıcı tarafından açıkça belirlenmeli; mahremiyet, kolaylık uğruna feda edilmemeli.

Sağlık nöbetçisi yararlı olabilir ama sağlık polisi olmamalıdır.

BİR DE ABONELİK MESELESİ VAR

Luffu Link'in 2027'nin başında kullanıma sunulması planlanıyor. Açıklanan ön sipariş fiyatı yaklaşık 250 dolar. Ayrıca aile planı için aylık abonelik gerekiyor.

Şimdilik yalnızca Amerika Birleşik Devletleri'nde çalışacak. LTE bağlantısının başka ülkelerde kullanılamaması, Türkiye açısından en önemli sınırlamalardan biri.

Ürün piyasaya çıktığında sensör doğruluğu, yanlış alarm oranı, veri güvenliği, yaşlı kullanıcıların sisteme uyumu ve ailelerin bu hizmeti ne kadar sürdürülebilir bulduğu dikkatle değerlendirilmeli.

Güzel fikir tek başına yetmez. Sağlık teknolojisinde asıl sınav, günlük hayatta gerçekten işe yarayıp yaramadığıdır.

GELECEĞİN SAĞLIK MODELİ BU OLABİLİR Mİ?

Bence Luffu'nun gösterdiği yön, cihazın kendisinden daha önemli.

Geleceğin giyilebilir teknolojileri yalnızca nabız ve adım saymayacak. Kişinin günlük ritmini öğrenecek, farklı cihazlardan gelen verileri birleştirecek, ilaç kullanımını ve belirtileri kaydedecek, değişimi fark edecek ve gerektiğinde aileyi ya da sağlık ekibini uyaracak.

Başka bir ifadeyle sistem şu üç görevi üstlenecek:

Bugünü ölçecek.
Yarının riskini tahmin edecek.
Değişimin yönünü takip edecek.

Bu yaklaşım, özellikle ikinci ellide ihtiyaç duyduğumuz sağlık anlayışıyla örtüşüyor. Hastalık ortaya çıktıktan sonra yalnızca tedavi etmek yerine, kişinin normalinden uzaklaşmasını erkenden görmek…

BİLEĞİMİZDEKİ CİHAZ YETMEZ

Elbette hiçbir bileklik iyi bir hekimin, dikkatli bir aile üyesinin ve düzenli sağlık kontrolünün yerini tutamaz.

Bileklik annenizin adımlarının azaldığını gösterebilir ama neden azaldığını anlayamaz. Diz ağrısı mı var, tansiyonu mu düştü, morali mi bozuk, düşmekten mi korkuyor? Bunun yanıtı hâlâ konuşmakta, muayene etmekte ve gerektiğinde araştırmaktadır.

Teknoloji bize sinyali verebilir; o sinyalin anlamını insan belirler.

Yine de yakın gelecekte bileğimizde sadece saat taşımayacağız gibi görünüyor. Yanımızda sessizce dolaşan, günlük düzenimizi öğrenen, önemli değişimleri fark eden ve gerektiğinde sevdiklerimize haber veren küçük bir sağlık nöbetçisi de taşıyacağız.

Ama unutmayalım: En gelişmiş sağlık nöbetçisi bile sevginin, ilginin ve zamanında edilen bir telefonun yerini tutamaz.

Bilekliğiniz "Anneniz bugün az yürüdü" diyebilir.
Fakat "Anne, nasılsın gerçekten?" diye sormak hâlâ bize düşer.