Nasıl geldik buraya? Samed Karagöz

Geçtiğimiz günlerde Türkiye’de “güncel sanat”ın en önemli isimlerinden biri olan Vasıf Kortun’un Nerden Geldik Buraya? başlıklı kitabı yayımlandı. Kitabın büyük bölümü Salt’ın Kütüphane ve Arşiv Yöneticisi Sezin Romi’nin yönelttiği sorulara verilen cevaplardan oluşuyor. Kitapta ayrıca yolu Vasıf Kortun’la kesişenlerin yazıları da mevcut. Kitabın alt başlığı ise Vasıf Kortun’u Okumak. Vasıf Kortun’u okurken sadece bir kişiyi okumadım, ayrıca bir dönemi okudum. Çünkü bazı isimler vardır; yalnızca

Geçtiğimiz günlerde Türkiye’de “güncel sanat”ın en önemli isimlerinden biri olan Vasıf Kortun’un Nerden Geldik Buraya? başlıklı kitabı yayımlandı. Kitabın büyük bölümü Salt’ın Kütüphane ve Arşiv Yöneticisi Sezin Romi’nin yönelttiği sorulara verilen cevaplardan oluşuyor. Kitapta ayrıca yolu Vasıf Kortun’la kesişenlerin yazıları da mevcut. Kitabın alt başlığı ise Vasıf Kortun’u Okumak.

Vasıf Kortun’u okurken sadece bir kişiyi okumadım, ayrıca bir dönemi okudum. Çünkü bazı isimler vardır; yalnızca yaptıkları işlerle değil, bir alanın nasıl düşünüleceğini de değiştirdikleri için önem kazanırlar. Türkiye’de “güncel” sanatın son kırk yılına bakıldığında Kortun’un adı tam da böyle bir yerde duruyor. Onu sadece bir küratör, bir kurum yöneticisi ya da yazar olarak tanımlamak mümkün ama eksik. Çünkü onun hikayesi aynı zamanda bu ülkede sanatın nasıl sergilendiğinin, nasıl tartışıldığının, nasıl kayda geçirildiğinin ve nasıl kurumsallaştığının hikayesidir. Va sanatla profesyonel olarak ilgilenen herkesin, ister güncel sanatla ilgilensin isterse geleneksel sanatlarla hiç fark etmez, öğreneceği çok şey olduğunu düşünüyorum.

Bizde kültür sanat alanının en büyük sorunlarından biri hafıza meselesi olmuştur hep. Çok şey yaşanır ama az şey kalır. İsimler hatırlanır ama bağlam unutulur. Sergiler konuşulur ama o sergilerin hangi düşünsel çerçevede ortaya çıktığı birkaç yıl içinde silinir gider. Kurumlar anılır ama o kurumları mümkün kılan zihniyet çoğu zaman gözden kaçar. Böyle olunca da kültür hayatımız biraz parçalı bir hafızaya dönüşür. Herkes bir şey bilir ama kimse bütünü tam olarak hatırlamaz. Nerden Geldik Buraya tam da bu eksikliğe temas eden bir çalışma gibi duruyor. Çünkü burada yalnızca bir otobiyografi değil; bir düşünce tarzının, bir küratöryel tavrın ve bir kurumsal bakışın izleri.

Vasıf Kortun kitapta “Sanatın tarihi, sergilerin tarihidir.” diyor. Bu cümle ilk bakışta kuru bir tespit gibi durabilir. Oysa içinde çok daha derin bir önerme saklı. Sanatın yalnızca üretildiği anda değil, görünür olduğu, kamuyla karşılaştığı, tartışma yarattığı anda tarihsel bir anlam kazandığını söylüyor. Başka bir deyişle bir eserin atölyedeki varlığı ile toplumsal dolaşımdaki varlığı aynı şey değildir. Hele Türkiye gibi sanat tarihinin uzun süre belli tercihler üzerinden yazıldığı, bazı isimlerin büyütülüp bazılarının görmezden gelindiği bir yerde bu yaklaşım daha da önemlidir. Çünkü burada mesele yalnızca nesneyi değil, onun dolaşıma giriş biçimini, sergilenme koşullarını ve kamusal yankısını da tarihin parçası yapmak.

Kortun’un yıllardır ısrarla kullandığı “güncel” kavramı da bu bakışın uzantısı gibi okunabilir. Söyleşide bunu açıkça tarif ediyor: Güncel olan, yalnızca bugün yapılmış olan şey değildir; zamanıyla arızalı, yaralı, gergin bir ilişki kurabilen pratiktir. Bu çok önemli bir ayrım. Çünkü bugün sanat alanında yeni görünen her şeyi kolayca önemli zannetmeye hazır bir ortam var. Oysa yeni olmak ile zamanını gerçekten dert edinmek aynı şey değil. Modaya uyan, dili güncel görünen ama zihniyeti eski kalan bir iş ile klasik formlar içinden konuşsa da bugünün yaralarına dokunabilen bir iş arasında büyük fark var. Kortun’un önerdiği ayrım, sanata takvimle değil, zaman bilinciyle bakmayı mümkün kılıyor.

Belki de bu yüzden onun hikayesi sadece sergiler üzerinden değil, kurumlar üzerinden de okunmalı. İstanbul Güncel Sanat Projesi, Platform Garanti, daha sonra Salt… Bunların her biri yalnızca birer yapı değil; aynı zamanda birer düşünce modeli. Çünkü burada kurum, sergi açan bir bina olmanın ötesinde bir şey olarak tarif ediliyor. Arşiv kuran, yayın yapan, düşünce üreten, tartışma açan, geçmişi muhafaza ederken bugünü de kayda geçiren bir yapı. Söyleşide yer alan, henüz ortada olmayan bir kurum için bile kurumsal kimlik tasarlanması, logo üzerinde düşünülmesi, hayali bir yapının bile ciddiyetle ele alınması bu bakımdan çok çarpıcı. Çünkü bazı insanlar mekan bulunca kurum kurar; bazıları ise önce zihninde kurumu inşa eder. Kortun’un çizgisi daha çok ikinci türe ait görünüyor.

Burada dikkat çekici olan şey, kurum fikrinin hiçbir zaman yalnızca idari ya da organizasyonel bir mesele gibi ele alınmaması. Tam tersine, kurumun kendisi de bir kültürel öneri olarak düşünülüyor. Türkiye’deki pek çok sanat kurumu bugün bina, bütçe ve görünürlük bakımından geçmişe göre daha avantajlı olabilir. Fakat aynı şeyi düşünsel derinlik için söylemek her zaman mümkün değil. Tam da bu nedenle Kortun’un hikayesi bugün için de anlam taşıyor. Çünkü bize şunu hatırlatıyor: Kurumu kurum yapan şey sadece duvarları değil, hafızasıdır. Sadece programı değil, omurgasıdır. Sadece ne gösterdiği değil, neyi kayda aldığıdır. Neyi öncelediğidir, hangi eksiği gidermeye çalıştığıdır.

Söyleşi metninde benim dikkatimi çeken bir başka nokta da, sanatın başka disiplinlerle konuşma ihtiyacına yapılan vurgu oldu. Kortun, sergileri yalnızca sanatçıların ve sanat yazarlarının kendi aralarında konuştuğu dar bir alan olarak görmüyor. Sosyologların, araştırmacıların, gazetecilerin, farklı alanlardan insanların da o sergiler üzerine düşünmesini, tepki vermesini, onları birer düşünce nesnesi olarak ele almasını önemsiyor. Bu tavır, sanatın kapalı devre bir uzmanlık alanı olmaktan çıkarılması açısından çok kıymetli. Çünkü Türkiye’de sanat alanının en temel problemlerinden biri, çoğu zaman kendi içine kapanması oldu. Sanat hakkında çok konuşuldu ama çoğu zaman aynı çevreler içinde konuşuldu. Başka disiplinlerle kurulan ilişki ya zayıf kaldı ya da yüzeyde kaldı. Kortun’un ısrarı burada da başka bir yönü işaret ediyor: sanatı sadece estetik bir nesne değil, aynı zamanda bilgi ve düşünce üretiminin bir alanı olarak görmek.

Anı/Bellek serilerine ilişkin anlatılanlar da bu yaklaşımın erken ve güçlü örneklerinden biri. Hafızayı sadece geçmişe dönük bir duygu olarak değil, bugünü anlamanın ve bugünden konuşmanın bir zemini olarak ele alıyor. Boşlukların stratejik olduğunu, serginin beyaz duvarlarının bile bir anlam taşıdığını, belleğin yalnızca içerikle değil sergileme biçimiyle de kurulduğunu anlatan bölümler, küratörlüğün nasıl bir düşünsel alan olduğunu yeniden hatırlatıyor. Bugün küratörlük çoğu zaman isim seçmek, eser toplamak ve metin yazmak gibi algılanabiliyor. Oysa bu anlatı, küratörlüğün aynı zamanda mekanı düşünmek, boşluğu da kompozisyonun parçası saymak ve sergiyi başlı başına bir önerme olarak kurmak olduğunu gösteriyor.

Bir başka dikkat çekici taraf da şu: Bu hikaye, başarı anlatısı olarak kurulsa bile zafer tonuyla anlatılmıyor. Tam tersine, hep bir direnç, bir sürtünme, bir itiraz hissi eşlik ediyor. İstanbul Bienali etrafındaki tartışmalar, kurumlarla yaşanan gerilimler, Türkiye’deki sanat ortamının belli refleksleri karşısında hissedilen yalnızlık duygusu… Bunların hepsi söyleşi boyunca da belirgin. Bu yönüyle kitap, yalnızca başarıların toplamı değil; aynı zamanda bir kültürel mücadelenin kaydı gibi okunabilir. Bir alanda yeni yaklaşımlar getirmeye çalışanların yalnızca üretimle değil, dirençle de uğraşmak zorunda kaldığını gösteriyor.

Bugün dönüp baktığımızda kültür sanat alanında en çok eksikliğini hissettiğimiz şeyin yeni isimlerden çok derinlik olduğunu düşünüyorum. Etkinlik var, dolaşım var, uluslararası bağlantılar var, görünürlük var. Ama hafıza aynı ölçüde güçlü değil. Oysa bir alanı kalıcı kılan şey parlaklık değil, sürekliliktir. Kısa süreli heyecanlar değil, düşünsel birikimdir. Bu yüzden Vasıf Kortun’u okumak sadece sanat dünyasından bir kişiyi yerli yerine koymak anlamına gelmiyor. Aynı zamanda Türkiye’de güncel sanatın neden zaman zaman hafıza kaybı yaşadığını, neden kurumsal olarak sık sık başa döndüğünü, neden her kuşağın bazı meseleleri yeniden keşfetmek zorunda kaldığını da anlamaya yardımcı oluyor.

Bu bakımdan Nerden Geldik Buraya, bir kişiyi anlatırken aslında daha büyük bir soruyu görünür kılıyor. Biz bu alanda neyi gerçekten inşa ettik, neyi yalnızca geçici olarak parlatıp bıraktık? Hangi kurumlar düşünce üretti, hangileri sadece etkinlik üretti? Hangi sergiler zamana tutundu, hangileri açıldığı gün unutuldu? Ve belki de en önemlisi, hafızayı sadece geriye bakmak için mi kullanacağız, yoksa bugünden sonrasını kurmak için mi?

Kitabın başlığı bu nedenle çok yerinde. Çünkü bu soru yalnızca geçmişe dönük değil. “Nerden geldik buraya?” sorusu ister istemez başka soruları da çağırıyor: Buraya nasıl geldik? Buradan sonra nereye gideceğiz? Galiba asıl mesele tam da burada başlıyor.