Harflerin değişimi Samed Karagöz

Latin harflerinin kabulü ve Osmanlıcanın bırakılması üzerine tartışma Türkiye entelektüel tarihinin hâlâ en derin tartışma noktalarından biridir. Bir önceki yazımda da belirttiğim gibi, Teoman Duralı bu dönüşümü yalnızca bir harf ziyadesi değil, “kültür soykırımı” olarak adlandırdı. Harflerin biçim değişimi değil ama bu değişimin zihinsel, kültürel ve tarihsel bağlarımızı nasıl zedelediği esas meseledir. İsmail Erünsal’ın geçtiğimiz günlerde bir YouTube yayınında yaptığı açıklamasında da altını

Latin harflerinin kabulü ve Osmanlıcanın bırakılması üzerine tartışma Türkiye entelektüel tarihinin hâlâ en derin tartışma noktalarından biridir. Bir önceki yazımda da belirttiğim gibi, Teoman Duralı bu dönüşümü yalnızca bir harf ziyadesi değil, “kültür soykırımı” olarak adlandırdı. Harflerin biçim değişimi değil ama bu değişimin zihinsel, kültürel ve tarihsel bağlarımızı nasıl zedelediği esas meseledir.

İsmail Erünsal’ın geçtiğimiz günlerde bir YouTube yayınında yaptığı açıklamasında da altını çizdiği nokta tam da budur: Harf değişimi salt bir görsel kod değişikliği değildir; metinlerle, hafızamızla, geçmişle kurduğumuz bağın kırılmasının da bir evresidir. Özellikle Osmanlıca ve Latin harfleri arasında yaşanan geçiş, sadece yeni sembollerin benimsenmesiyle sınırlı kalmamıştır; bu dönüşümün etkisi, metinlerin kökenlerine, köklerinden türeyen kelimelere ve bu kelimelerin taşıdığı kültürel anlamlara da doğrudan temas etmiştir.

1928’de kabul edilen Latin alfabesi reformuyla birlikte Osmanlı Türkçesi yerini yeni Türk alfabesine bıraktı. Bu reform, dönemin devrimci modernleşme hamlesinin bir parçasıydı; okuryazarlığı artırmak, eğitimde fırsat eşitliği sağlamak gibi hedeflerle savunuldu. Ancak bu dönüşümün bir bedeli oldu. Osmanlı Türkçesi ile yazılmış yüz binlerce eser, metin, siyaset, hukuk ve edebiyat dünyasının kilometre taşları bir anda okuruna yabancılaştı. Bir nesil, geçmişle yüzleşme yetisini harf düzeyinde yitirdi. Harfler değişti ama daha da önemlisi o harflerin taşıdığı anlam dünyası farklı bir zamana hapsoldu.

Bugün bu meseleyi tartışırken sadece ‘A’ harfi yerine ‘a’ harfi kullanıyor olmaktan bahsedemeyiz; asıl mesele, dildeki bu kırılmanın tarihi birikimimizi dönüştürme, hatta kimi bağlamlarda yok sayma potansiyelidir. Erünsal’ın haklı olarak işaret ettiği gibi, alfabe değişimi salt teknik bir mesele değildir; bir kültür haritası ile yüzleşme, kelimelerin kökenleriyle ilişkilenme ve bu kökenlerin bize ne söylediğini anlama meselesidir. Osmanlıca ile yazılan metinlerin Latin harflerine aktarımı sırasında, yalnızca sesler değil, metinlerin “hafıza katmanları” da inceldi. Bu hafıza, yalnızca kelimenin bugünkü telaffuzunu değil, geçmiş ile kurduğu bağı da içerir. Erünsal’ın bu bakışla dile getirdiği husus, geçmiş bağımızın bir harf değişikliği sonrası nasıl inceldiği ve bu incelmenin kültürel sonuçlarının bugün hâlâ tartışılıyor olmasıdır.

Harf değişimi salt sembolik bir değişken değildir; kelimelerin tarihsel köklerine yapılan müdahalelerin görünür hâline dönüşmesidir. Latin alfabesine geçişle birlikte Türkçenin Osmanlıca metinlere erişimi dramatik biçimde zorlaştı. Bu, yalnızca okuryazarlık oranlarıyla ölçülemeyecek bir kayıptır; bir zihinsel şemayla, geçmiş ile bağ kurma aracıyla alakalıdır. Metnin sadece yüzeyini değil, altında yatan tarihsel örgüyü de anlamaya çalışmak, bugünkü dil politikalarının nasıl okunacağına dair önemli bir anahtardır.

Bu gerçeklikten kaçmak, geçmişin sessiz bir hazineye dönüşmesine yol açar. Erünsal’ın işaret ettiği gibi, mesele dedemizin mezar taşını okumak değil, harflerin değişimi esastan daha önemlidir derken kastettiğimiz budur: Bizim için mesele sadece harflerin görünüşü değildir; mesele harf değişimi sonrası kelimelerin, cümlelerin, metinlerin hafızamızla kurduğu ilişkinin zayıflaması ve bunun ileride nasıl bir entelektüel erozyona yol açacağıdır.

Sonuç olarak, alfabe tartışması salt teknik bir mesele değildir. Harflerin şeklinin arkasında yatan kökensel bağ, zihinsel haritalar ve kültürel hafıza ile doğrudan ilişkilidir. Erünsal’ın bu konuya yaptığı vurgu, harflerin ötesine geçip metnin tarihsel damarlarına ulaşma çabamızla ilgilidir. Tarihsel bilinç, dilin bugünkü yüzeyinde değil, onun köklerinde aranmalıdır.