Kurbanın tashihi: İbrahim’den modern dünyaya Tevhidin yeniden inşası Yasin Aktay

Hac mevsimindeyiz. Sonu kurban imtihanıyla, ibadetiyle tamamlanan bir mevsim. Allah’ın insana kendi varlığının, hatta kendi fedakarlığının bile fidyesini ödediğini fark ettiğimiz bir aydınlanma iradesi. Kurban, insanlık tarihinin en eski ve en gizemli pratiklerinden biridir. İnsan topluluklarının en erken dönemlerinden itibaren tanrılara sunulan hediyeler, kanlı ritüeller, adaklar ve fedakârlıklar, insanın kutsal ile kurduğu ilişkinin merkezinde yer almıştır. Bu pratikler yalnızca bir dini ibadet

Hac mevsimindeyiz. Sonu kurban imtihanıyla, ibadetiyle tamamlanan bir mevsim. Allah’ın insana kendi varlığının, hatta kendi fedakarlığının bile fidyesini ödediğini fark ettiğimiz bir aydınlanma iradesi.

Kurban, insanlık tarihinin en eski ve en gizemli pratiklerinden biridir. İnsan topluluklarının en erken dönemlerinden itibaren tanrılara sunulan hediyeler, kanlı ritüeller, adaklar ve fedakârlıklar, insanın kutsal ile kurduğu ilişkinin merkezinde yer almıştır. Bu pratikler yalnızca bir dini ibadet biçimi değildir; aynı zamanda insanın korkuları, umutları, suçluluk duygusu ve kurtuluş arayışının somutlaşmış ifadesidir.

Antropologların ve tarihçilerin ortaya koyduğu veriler, kurbanın insan topluluklarında çoğu zaman son derece dramatik biçimler aldığını gösterir. Özellikle eski Yakın Doğu ve Akdeniz havzasında çocuk kurbanı gibi uygulamaların varlığına dair çok sayıda tarihsel kayıt bulunmaktadır. Bu pratikler çoğu zaman bir topluluğun en değerli varlığının –yani kendi çocuklarının– tanrılara sunulması şeklinde görülmüştür. Bu anlamda kurban yalnızca bir ibadet değil, aynı zamanda insanın kutsal karşısındaki teslimiyetinin en uç ifadesidir.

Modern dinler tarihi Tevhid inancının ilk insanla birlikte yaşanmış ve gerçekleşmiş bir inanç olduğunu kabul etmez. Çok tanrılı dinlerden tek tanrılı dinlere doğru bir evrim anlatısına dayanır. Kurbanla ilgili anlayış ve pratikler de bu evrimci anlatıya uygun olarak yer bulur. Buna göre tek tanrılı dinlerin ortaya çıkışıyla birlikte kurban düşüncesinde köklü bir dönüşüm kaydedilir.

Bu dönüşümün en sembolik ve en dramatik ifadesi, hiç kuşkusuz İbrahim anlatısında ortaya çıkar. İbrahim’in oğlunu kurban etmek üzereyken ilahî bir müdahale ile durdurulması, yalnızca bir baba ile oğul arasındaki trajik bir hikâye değildir. Bu anlatı, bir yanıyla insan kurbanının yasaklanmasının ve onun yerine başka bir kurban biçiminin geçirilmesinin sembolik anlatımıdır. İbrahimî dinlerden önce tarihi kayıtlarda geçen kurban pratiklerinin nasıl ortaya çıkmış olduğu ve nasıl geliştiğine dair pozitivist anlatının kuşkusuz bir tespit sorunu vardır. Bu tespit geriye dönük bir evrimci anlatıyla tamamlanmıştır. Geçmişe doğru gittikçe kurban insanın en ilkel, en basit veya en arkaik düşünce tarzıyla uyumlu bir şekil arz ediyor olacaktır.

Bu anlatıya göre evrimin bir aşamasına tekabül eden Tevrat’ta yer alan İbrahim ve İshak hikâyesi, insan kurbanının uçurumundan geri dönülen bir ânı temsil eder. Tanrı’nın İbrahim’i sınaması ve ardından oğlunun yerine bir hayvanın kurban edilmesini istemesi, kurban pratiğinde radikal bir dönüşümü ifade eder. Yine de insan kurbanının yerine hayvan kurbanının geçirilmesi, kurbanın tamamen ortadan kaldırılması anlamına gelmez. Aksine kurban düşüncesi yeni bir biçimde yeniden yapılandırılır.

Bu noktada kurbanın paradoksal bir işlevi ortaya çıkar. İnsan kurbanı yasaklanmıştır; fakat kurban düşüncesi ortadan kaldırılmamıştır. Kurban, bu kez insan yerine hayvanın kurban edilmesi biçiminde devam eder. Böylece kurban hem yasaklanmış hem de yeni bir biçimde korunmuş olur.

Bu dönüşümün arkasında yalnızca teolojik değil, aynı zamanda toplumsal ve siyasal bir mantık da bulunmaktadır. Kurban pratikleri çoğu zaman bir toplumun düzenini, otoritesini ve kutsal ile ilişkisini yeniden kuran ritüellerdir. Bu nedenle kurbanın tamamen ortadan kaldırılması, toplumsal düzen açısından da ciddi bir boşluk yaratabilirdi. İnsan kurbanının yasaklanması ile hayvan kurbanının kurumsallaştırılması, bu boşluğu dolduran bir ara çözüm olarak görülebilir.

İbrahim anlatısının bir başka önemli boyutu ise soy, miras ve meşruiyet meselesi ile yakından ilişkilidir. İbrahim’in iki oğlu –İshak ve İsmail– arasındaki gerilim, yalnızca aile içi bir çatışma değildir. Bu gerilim, kutsal metinlerde bir soy seçimi ve meşruiyet inşası olarak karşımıza çıkar. Tanrısal vaatlerin ve antlaşmanın hangi soy üzerinden devam edeceği sorusu, İbrahim anlatısının merkezinde yer alır.

Bu noktada Sara, Hacer, İshak ve İsmail arasındaki ilişkiler yalnızca ailevî bir dram olarak okunamaz. Bu hikâye aynı zamanda bir soy anlatısıdır. İlahî vaatlerin hangi soy üzerinden gerçekleşeceği meselesi, kutsal metinlerin anlatı yapısını derinden belirler. Bu nedenle İbrahim anlatısı yalnızca bir kurban hikâyesi değil, aynı zamanda bir soy ve meşruiyet anlatısıdır.

Kuşkusuz dinlerin hepsi bu anlatıyı kendi teolojik çerçeveleri içinde yeniden yorumlamıştır. Yahudilikte bu anlatı İshak üzerinden devam eden bir soyun kutsallaştırılması ile ilişkilidir. Hristiyanlık ise bu hikâyeyi daha sonra İsa’nın kurbanı ile bağlantılı bir sembolizm içinde yorumlamıştır. İslam ise İbrahim’in sınavını iman ve teslimiyetin en yüksek örneği olarak görür ve kurban ibadetini bu teslimiyetin bir sembolü olarak yorumlar. Sadece İbrahim’in değil, kurban olarak sunulan evladın iradesi ve katılımı asla yok sayılmadan.

Bu farklı yorumlara rağmen bu hikâyenin toplamında İbrahim anlatısının ortak bir anlamı vardır: Kurbanın anlamının dönüştürülmesi.

Modern dönemde ise kurban düşüncesi yeniden tartışma konusu haline gelmiştir. Özellikle modern seküler düşünce, kurban kavramına çoğu zaman eleştirel bir gözle yaklaşmıştır. Kurbanın ilkel, irrasyonel veya barbar bir ritüel olduğu yönünde birçok yorum yapılmıştır. Bununla birlikte bazı modern düşünürler kurbanın sembolik anlamını yeniden değerlendirmeye çalışmıştır.

Örneğin Søren Kierkegaard, İbrahim anlatısını iman ile etik arasındaki gerilimi açıklamak için kullanır. Ona göre İbrahim’in davranışı, etik açıdan anlaşılmaz görünse de iman açısından anlamlıdır. İbrahim’in Tanrı’ya mutlak teslimiyeti, Kierkegaard’ın düşüncesinde “imanın sıçrayışı”nın en güçlü örneğidir.

Buna karşılık bazı modern düşünürler kurban düşüncesini tamamen eleştirel bir çerçevede ele almıştır. Terry Eagleton gibi yazarlar kurban kavramını modern siyasal ve kültürel eleştiriler içinde yeniden yorumlamaya çalışmıştır. Bu tür yorumlarda kurban çoğu zaman bir ideolojik araç olarak görülür. Ancak modern kurban eleştirilerinin bir kısmı, kurbanın teolojik anlamını göz ardı ederek onu yalnızca bir iktidar veya şiddet mekanizması olarak yorumlama eğilimindedir. Bu yaklaşım kurbanın tarihsel ve teolojik bağlamını çoğu zaman yeterince dikkate almaz.

Oysa İslam’ın kurban anlayışı basitçe var olan evrensel bir pratiğin anlamını dönüştürmekten çok öte bir şeye tekabül ediyor. Kurbanın anlamının değişmesinden ziyade anlamın restorasyonundan, tashihinden ve yeniden inşasından bahsedebiliriz burada. Tıpkı tevhid dininin Yahudilik ve Hıristiyanlıkça tahrifi gibi, tıpkı diğer bütün dinlerin aslında var olan saf tevhidin bambaşka bir şeye dönüşmüş olması gibi kurban da buna paralel bir sapma göstermiştir.

İslam’ın kurbanla ilgili yaklaşımının tashihi aslında aynı zamanda tevhidin tashihiyle de paralellik arz eder. Kurban etrafında şekillenen anlayışlar, beklentiler bir saf hanif tevhidi tasavvurun insan eliyle nasıl tahrif edildiğinin takip edilebileceği bir monitör olarak da görülebilir.

İnsanın Allah karşısındaki kibri, hesaplılığı, zayıflığı, kıskançlığı, inançsızlığı ve dar görüşlülüğünün sergilendiği bir alandır kurban imtihanı. Bir varoluş biçimidir kurban en geniş anlamıyla burada. Kan dökme veya hayvan kesmek ve etlerini yakıp buharlaştırmak veya bir ekonomik ürüne dönüştürüp paylaşmaktan ibaret kalmayan, bir eylem olarak çok derin ve geniş manaları olan bir eylem.

Bunun nasıl olduğunu anlayabilmek, kurbanla birlikte insanın yeryüzündeki yolculuğunun hangi varoluşsal duraklardan ve imtihanlardan geçtiğini anlamak için, kurban düşüncesini hem tarihsel hem de teolojik hem de felsefî boyutlarıyla yeniden ele almak gerekiyor.

İbrahim anlatısı kuşkusuz her durumda bu tartışmanın merkezinde yer almaktadır. Çünkü kurban düşüncesinin dönüşümünü anlamak için bu anlatının taşıdığı sembolik anlamı kavramak gerekir.

Modern dünyada kurban düşüncesinin nasıl yorumlandığı, kuşkusuz bu dönüşümün nasıl anlaşıldığı veya anlaşılamadığı ile yakından ilişkilidir. Bu nedenle İbrahim anlatısı yalnızca geçmişe ait bir hikâye değil, aynı zamanda modern düşünce için de önemli bir tartışma alanıdır. O yüzden binlerce yıl öncesinden bu olay bugün kurbanla ilgili bütün pratiklerin, ritüellerin ve felsefî tartışmaların referansı olmaktadır.