Kadın çalışanların hakları Sosyal Güvenlik Haberleri

Yaşı 25 üzeri kadınlarda ortalama eğitim süresi 2011 yılında 6,4 yıl iken 2024 yılında 8,8 yıla, erkeklerde ortalama eğitim süresi ise 8,3 yıldan 10,2 yıla yükseldi. Yükseköğretimde bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarından 2023-2024 yılında mezun olanların yüzde 65,8’i erkek, yüzde 34,2’si kadın oldu. Buna karşılık eğitim, sağlık ve sanat alanlarından mezun olanların yüzde 73,1’i kadın olurken erkeklerde bu oran yüzde 26,9’da kaldı.

SORULARINIZ İÇİN: [email protected]

2024 yılı itibarıyla 25 yaş üzeri nüfusta lise ve dengi okul mezunlarının oranı kadınlarda yüzde 19,6, erkeklerde yüzde 28,2, yükseköğretim mezunlarının oranı ise kadınlarda yüzde 23,6, erkeklerde yüzde 26,8 olarak gerçekleşti.

Türkiye kadın nüfusunun işgücünden yeterince yararlanamıyor. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde istihdam oranı kadınlarda yüzde 70,8, erkeklerde yüzde 80,8 düzeyinde bulunuyor. Buna karşılık Türkiye’de istihdam oranı kadınlarda yüzde 32,5, erkeklerde yüzde 66,9 düzeyinde seyrediyor. Erkek nüfusun işgücünden de yeterince yararlanamıyoruz ama kadın işgücü konusunda Avrupa’nın yarısının bile altındayız.

Kadın istihdam oranının düşük kalmasında doğum nedeniyle çalışmaya ara verenlerin tekrar iş hayatına dönmekte zorlanması, çocuklarını emanet edebilecekleri güvenilir, erişilebilir kreş – bakım hizmetlerinden yoksun olmaları önemli bir faktör.

150’DEN FAZLA KADIN ÇALIŞAN İŞ YERLERİNDE KREŞ ZORUNLU

Bu açıdan, gerek iş yerlerinin gerek merkezi ve yerel yönetimlerin kreş konusunda daha fazla çaba göstermesi gerekiyor. Bazı kamu kurumları ve belediyeler kreş açıyorlar ancak sayı ve kapasiteleri yetersiz.

Bununla birlikte, kadın personel sayısı 150 ve daha fazla olan iş yerlerinin kreş yükümlülüğünün bulunması kadın çalışanlar açısından önemli bir hak teşkil ediyor. Kanuna göre, 150 ve daha fazla kadın personeli bulunan işveren ya doğrudan kreş açmak ya da mevcut kreşlerden hizmet satın almak veya başka işverenlerle ortak kreş açmak zorunda.

İşveren, 150 ve üzerinde kadın işçi çalıştırdığı halde kreş yükümlülüğünü yerine getirmezse, 0-6 yaş arasında çocuğu bulunan kadın işçi iş akdini haklı fesih yaparak, kıdem tazminatını alıp işten ayrılabilir.

KADIN ÇALIŞAN HAMİLELİĞİNİ GİZLEMEMELİ

Kanun hükümlerine rağmen, bazı iş yerlerinde hamile çalışanlara olumsuz bakıldığı görülüyor. Bu nedenle kimi çalışanlar hem hamile kadınlara sağlanan haklardan yararlanamıyorlar, hem de haklı iken haksız duruma düşebiliyorlar. Kanun, hamile işçinin işten çıkartılmasını yasaklıyor. Buna karşılık, işçinin hamileliğini gizlemesi, işveren açısından haklı işten çıkarma sebebi yapılabiliyor.

Oysa, hamile olduğuna dair rapor alarak işverene sunan işçinin çalışma koşullarının durumuna uygun şekilde değiştirilmesi, gerekirse daha hafif işte çalıştırılması gerekir. Çalışma şartlarındaki bu değişikliklerden dolayı ücretinde indirim yapılamaz.

Hamile kadınlar doğuma kadar geçen sürede 20.00 - 06.00 saatleri arasında çalışmaya zorlanamaz. Çalışma süresinin yarısından fazlası 20.00-06:00 arasına denk gelen gece vardiyalarında çalıştırılamazlar.

Yeni doğum yapmış kadınların doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılması da yasaktır. Bir yıllık sürenin sonunda sağlık ve güvenlik açısından sakıncalı olduğuna ilişkin sağlık raporu alınması halinde, raporda belirtilen süre boyunca gece çalıştırma yasağı devam eder. Hamile ve emziren kadınların günlük çalışma süresi de 7,5 saati aşamaz.

DOĞUM İZNİ 24 HAFTAYA ÇIKIYOR

Kadın işçiler bugüne kadar doğumdan önce ve sonra 8’er hafta analık izni kullanıyordu. TBMM gündeminde bulunan ve bayramdan sonra yasalaşması beklenen kanun teklifi ile doğumdan sonraki analık izni 8 hafta daha artarak toplam izin süresi 24 haftaya çıkacak.

Analık izninde kadın sigortalıya son 12 aylık dönemdeki prime esas kazancının 3’te 2’si oranında iş göremezlik ödeneği verilir. Buna halk arasında rapor parası denilir. Bu haktan yararlanabilmek için son bir yılda en az 120 gün sigorta primi ödenmiş olması gerekiyor.

Son bir yılda 180 günden az prim günü bulunanların iş göremezlik ödeneği ise iki asgari ücret tutarında brüt ücret alan işçiye yapılan ödemeyi aşamaz.

EVLENEN KADIN İŞÇİNİN KIDEM TAZMİNATI HAKKI

Kanuna göre, haklı bir sebep olmadan kendi isteğiyle işten ayrılanlar istisnalar dışında kıdem tazminatı alamazlar. Buna karşılık, evlenen kadın işçiler resmi nikâh tarihinden itibaren bir yıl içinde işten ayrılmaları halinde kıdem tazminatı alırlar.

MEMUR VE İŞÇİNİN SÜT İZNİ SÜRESİ FARKLI

Kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde 1,5 saat süt izni verilir. Kadın memurlara ise analık izin süresinin bitiminden itibaren ilk altı ayda günde 3 saat, ikinci altı ayda günde 1,5 saat süt izni kullandırılır.

DOĞUM SONRASINDA 6 AYA KADAR YARIM ÇALIŞMA HAKKI

Analık izninin bitiminden itibaren, çocuğun hayatta olması şartıyla kadın işçi ve memur ile üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen kadın veya erkek işçi/memurlara istekleri hâlinde yarım çalışma izni verilir. Kadın çalışanlar, birinci doğumda 2 ay, ikinci doğumda 4 ay, sonraki doğumlarda ise 6 ay süreyle yarım gün çalışabilirler. Çoğul doğum hâlinde bu sürelere 30’ar gün eklenir. Çocuğun engelli doğması hâlinde ise bir yıl süreyle yarım gün çalışma hakkı tanınır.

Özel sektörde işveren, yarım gün ücretsiz çalışma hakkının kullanıldığı dönemde yarım aylık ücret öder. İşsizlik Fonu’ndan da brüt asgari ücretin yarısı tutarında ödeme yapılır.

Yarı zamanlı çalışma döneminde yarım maaş hakkından yararlanabilmek için, işçi adına son 3 yılda en az 600 gün prim bildirilmesi gerekiyor. Analık izninin bitiminden itibaren 30 gün içinde İŞKUR’a yazılı başvuruda bulunanlar yarım maaş hakkından yararlanabilir.

Kadın memurlar yarım gün çalıştıkları süre boyunca, fiili çalışmaya bağlı yapılan ödemeler hariç tam maaş almaya devam ederler.

DOĞUM SONRASI ÜCRETSİZ İZİN HAKKI

Doğum yapan memur, talep ederse 16 (teklifin yasalaşmasından sonra 24) haftalık analık izninin veya 6 aya kadar olan yarım çalışma döneminin bitiminden itibaren 24 aya kadar ücretsiz izin kullanabilir.

Kadın işçiler ise sadece analık izni süresinin bitiminden itibaren 6 aya kadar ücretsiz izin kullanabilir. Ücretsiz izin hakkının işçi kadınlarda da 2 – 6 ay arasında değişen yarım çalışma hakkının bitiminden itibaren başlaması gerekir.

ÇOCUK OKULA BAŞLAYINCAYA KADAR YARIM ZAMANLI ÇALIŞMA HAKKI

Kadın işçi ve memurların, çocuk okula başlayıncaya kadar yarım zamanlı çalışma hakkı bulunuyor. İşçilerin yönetmeliği yıllar önce çıktı ama özel sektörde işçiler bu hakkı yeterince kullanamıyor. Memurlarla ilgili yönetmelik ise geçen yıl hayata geçti. Memurlarda yarım zamanlı çalışma uygulamasının daha yaygın kullanılması bekleniyor.

Yarım zamanlı çalışanlara sadece çalıştıkları süreler için ücret ödeniyor, çalışmadıkları süreler için herhangi bir yerden ödeme yapılmıyor.

ÜÇ ÇOCUK İÇİN 6 YILA KADAR DOĞUM BORÇLANMASI

İşçi, memur, esnaf statüsündeki kadınlar, doğumdan sonra boşta geçen sürelerinin 2 yıla kadar kısmı için borçlanma yapabiliyor. Borçlanma hakkı, 3 çocuğa kadar kullanılabiliyor. Üç çocuğu bulunan anne, boşta geçen sürelerinin toplam 6 yıla kadar olan kısmı için doğum borçlanması yapabilir.

Askerlik borçlanmasında prim oranı yüzde 45’e çıkartıldı ancak doğum borçlanmasında prim oranı yüzde 32 olarak devam ediyor.

ENGELLİ ÇOCUK ANNESİNE ERKEN EMEKLİLİK HAKKI

Başkasının bakımına muhtaç derecede ağır engelli çocuğu bulunan annelerin, 1 Ekim 2008 tarihinden sonraki sigortalı çalışma sürelerine yüzde 25 oranında ilave edilir. İlave edilen bu süreler emeklilik yaş haddinden de indirilir. Engelli çocuğu hayatta iken 20 yıl çalışan kadının çalışma süresine 5 yıl ilave edilip, emeklilik yaşı da 5 yıl öne çekilebilir. Yaş haddinden indirilecek süre konusunda bir sınırlama bulunmuyor. Bu haktan yararlanabilmek için çocuğun ağır engelli olduğuna dair rapor alınarak SGK’ya verilmesi gerekir.