İslam düşüncesinde adalet teorileri Ömer Türker

Geçen yazıda İslam dönemi tecrübesini anlama ve yorumlama çabalarımızı akim bırakan indirgeme teşebbüslerine ve geleneğin özgün yönlerinin küçümsenmesine yol açan duygu sapmalarına dikkat çekmiş ve bunun muhtelif alanlardan örneklerini zikredeceğimi söylemiştim. Bu yazıda iktisat, hukuk ve siyaset düşüncesi alanlarının tamamını ilgilendiren ortak bir konudan bahsedeceğim. İslam siyaset düşüncesi çalışmaları genel İslam düşünce tarihi çalışmalarının bir parçasıdır. Düşünce tarihi çalışmaları en azından

Geçen yazıda İslam dönemi tecrübesini anlama ve yorumlama çabalarımızı akim bırakan indirgeme teşebbüslerine ve geleneğin özgün yönlerinin küçümsenmesine yol açan duygu sapmalarına dikkat çekmiş ve bunun muhtelif alanlardan örneklerini zikredeceğimi söylemiştim. Bu yazıda iktisat, hukuk ve siyaset düşüncesi alanlarının tamamını ilgilendiren ortak bir konudan bahsedeceğim.

İslam siyaset düşüncesi çalışmaları genel İslam düşünce tarihi çalışmalarının bir parçasıdır. Düşünce tarihi çalışmaları en azından Türkiye’de son yıllarda uzlaşılan haliyle felsefe, kelam ve nazari tasavvufu kapsıyor. Bilindiği üzere felsefe klasik anlamıyla oldukça kapsamlıdır. Teorik fizik, mineraloji, botanik, zooloji, psikoloji, mücessem astronomi gibi doğa bilimlerini, aritmetik, geometri, optik, musiki ve soyut astronomi gibi matematik bilimleri, metafiziği, ahlak ve siyaseti, nihayet yöntem olarak kendi içinde dokuz kısımdan veya kitaptan oluşan mantık külliyatını içerir. Modern felsefe tarihçiliği bunlardan yalnızca mantık, teorik fizik, psikoloji, metafizik, ahlak ve siyasetle ilgilenir. Klasik felsefe külliyatının içerdiği diğer kısımlar bilim tarihçilerinin çalışma alanı olarak kabul edilmektedir. Soyut astronomi gibi bazı alanlarda bilim tarihçilerinin bulguları felsefe tarihçisi için çok faydalı olduğundan onların ulaştığı sonuçlar kullanılır ama felsefe formasyonu zorunlu olarak soyut astronomi bilgisini içermez. Hal böyle olunca İslam düşüncesinde adalet teorisi çalışmak isteyen bir araştırmacı felsefe geleneği söz konusu olduğunda metafizik, ahlak ve siyaset kitaplarına müracaat etmektedir. Kelam ve tasavvuf geleneği söz konusu olduğunda da bu disiplinlerin yapısına ve konu sıralamasına uygun bir şekilde metafizik bahislerde dile getirilen adalet açıklamalarına bakmaktadır.

Pekâlâ, bu çalışmalar bize adalet teorisini veriyor mu? Cevap açıkça hayır. Kuşkusuz adalet kavrayışına dair felsefe ve tasavvuf geleneğinde dikkate değer açıklamalar bulunmaktadır. Özellikle Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd gibi filozofların metinlerinde adaletin ahlâkî, siyasî ve metafizik anlamları hakkında tefekküre medar olacak ciddi açıklamalar yer almaktadır. Yine İbnü’l-Arabî ve takipçilerinin metinlerinde metafizik bir mesele olarak adalet hakkında ciddi açıklamalar bulunmaktadır. Fakat bunların hiçbiri, günümüz şartlarında bırakın bir siyaset nazariyatçısını bir nazariyat meraklısının dahi beklentilerini karşılamaya elverişli değildir. Bunun sebebi nedir?

Sebep oldukça basit: İslam’da adalet düşüncesi, bilimler geleneğinin kendisine özgü yapısında arandığında bulunabilir. Sadece metafizik seviyede adaletin ne olduğu sorusunun cevaplandığı metinlere baktığımızda çok kıymetli verilere ulaşabiliyoruz ama insan iradesiyle inşa edilen varlık alanının temel bir kavramı veya sorunu olarak adalet hakkında bu metinlerde çok az veya fazlasıyla soyutlanmış verilere ulaşabiliriz. İyi bir siyaset bilimi eğitimi almamış insanların bu verilerle hakiki anlamda irtibat kurmasının da çok güç olduğunu tahmin etmek güç değil. Bu sebeple bakmamız gereken başka alanlar var.

İlk olarak; fıkıh gelenekleri insanın bireysel ve toplumsal hayatını düzenlemeyi amaçladığından her bir fıkıh ekolü aynı zamanda birer adalet düşüncesi barındırır. Daha açık ifadesiyle Hanefîlik, Şâfîîlik ve Mâlikîlik gibi fıkıh mezhepleri hem teoride hem de uygulamada adaletin ne olduğu sorusuna verilmiş cevaplardır. Sadece mezhepleri bu soruyla incelemek gerekir.

İkinci olarak; İslam tarihi boyunca kurulmuş, özellikle de Abbâsî, Selçuklu, Fâtımî, Memlüklü, Osmanlı, Safevî, Babürlü hanedanları gibi uzun süre varlığını devam ettirmiş devletlerin iktisadî uygulamalarında ve bu uygulamaların ardındaki düşüncelerde, ekonomi politiğin bir meselesi olarak adaletin ne olduğu sorusunun cevabını bulabiliriz. Bunun için devletlerin siyasi ve iktisadi politikaları ve bu politikaları hayata geçiren kurum ve uygulamalarının dikkatle incelenmesi gerekir. Fakat bu alan o kadar zayıf ki sadece Osmanlı hakkında dikkate değer çalışmalar yapıldı. Diğer devlet hakkındaki çalışmalar hala başlangıç aşamasında. Kimi devletler hakkında ise neredeyse zikre değer hiçbir çalışma yok.

Üçüncü olarak; adaletin uygulamada nasıl değişim ve dönüşümlere konu olduğu ancak ciddi hukuk tarihi çalışmalarının verileriyle ortaya çıkar. Hatta hukuk tarihi çalışmaları, fıkıh mezheplerinin teoride değilse de uygulamada ne olduğunu anlamak için kaçınılmaz görünüyor. Fakat bu alanda da henüz çok az çalışma yapıldı. Yine Osmanlı döneminin daha talihli olduğunu söyleyebiliriz, diğer büyük devletlerin hukuk tarihine dair maalesef çok az bilgiye sahibiz.

Varmak istediğim sonuç şu: İslam düşünce tarihiyle ilgili bir meseleyi anlamak istediğimizde ilgilerimizi geniş tutmalı, dar alanda arama alışkanlığından kurtulmalıyız. Hiç şüphesiz bunun için ya şahsi donanımımızın elverişli olması ya da farklı uzmanlıkların bir araya geldiği bir çalışma düzeni oluşturmalıyız. Aksi halde hiçbir temeli olmadığı halde İslam tarihiyle ilgili varlık-yokluk tespitleri yaparak ömrümüzü geçiririz ve kendi yetersizliğimizi tarihin eksikliği olarak kavramaya devam ederiz.