Gök bilimciler Plüton un ötesinde olası bir cüce gezegen keşfetti

Bu bulgu, Şili'de 2 bin 682 metre yüksekliğindeki bir dağın zirvesinde yer alan ve dünyanın en büyük dijital kamerasına ev sahipliği yapan yeni teleskop Vera C. Rubin Gözlemevi tarafından yapılan tespitlerin bir sonucu olarak ortaya çıktı.

Teleskop 2025 yılında faaliyete geçti ve her üç günde bir tüm gökyüzünü görüntüleyebiliyor.

Smithsonian'da kıdemli astrofizikçi ve Harvard Üniversitesinde astronomi öğretim görevlisi olan Matthew Holman, Rubin tarafından 2026 yılının başlarında toplanan verileri taramak ve hareket eden nesnelere ait milyarlarca tespiti incelemek için ortaklaşa geliştirdiği bir bilgisayar programını çalıştırdı.

ED138 ortaya çıktığında ilk tepkisinin heyecanlı bir inançsızlık olduğunu söyleyen Holman, bilgisayar programında bir hata olup olmadığını hemen kontrol ettiğini belirtti.

Gözlemi doğrulamak için aynı zamanda Rubin Operasyonları ekip üyesi olan Holman, Rubin Güneş Sistemi baş bilim insanı ve Washington Üniversitesi astronomi bölümünde profesör olan meslektaşı Mario Juric ile birlikte çalıştı.

Juric, Rubin'in kataloğunda ED138 ile ilgili daha fazla gözlem aradı ve mart 2026'ya kadar uzanan 20 ek gözlem buldu. Sonunda araştırmacılar, diğer kaynakları kullanarak nesnenin yörüngesini 10 yıl geriye dönük olarak çizmeyi başardı. Ancak Holman, ED138'in henüz resmi olarak bir cüce gezegen olmadığı konusunda uyararak şu an için hala bir aday olduğunu, fiziksel olarak ne kadar büyük olduğunu gerçekten bilmeleri gerektiğini ve bunun muhtemelen birkaç ay süreceğini söyledi.

ED138'in çapının 600 ile 1500 kilometre arasında olduğu tahmin ediliyor. Bu boyut onu tanınan cüce gezegenlerin en küçüğü olan Ceres'ten daha büyük yapıyor. Şu anda güneşin etrafında yaklaşık 46 astronomik birim mesafede dönüyor. Her bir birim Dünya ile güneş arasındaki ortalama mesafeyi temsil ediyor. Bu da ED138'in Plüton'dan daha uzakta olduğu ve aynı zamanda güneşin etrafında Neptün'den daha uzak bir mesafede dönen nesne sınıfı olan Neptün ötesi bir nesne olduğu anlamına geliyor.

Holman'a göre, gece gökyüzünde çıplak gözle görülemeyen ED138, nereye bakacaklarını bildikleri takdirde gerçekten yetenekli amatörlerin görebileceği kadar parlak bir yapıya sahip.

Holman, bilim insanlarının ED138'i daha önce keşfetmemesinin nedenlerinden birinin güney yarım kürede bulunması ve bu nedenle kuzey yarım küreden gözlemlenmesinin çok zor olması olduğunu kaydetti. Bunun nesneyi bulabilecek tüm teleskop setlerini zaten elediğini ve güney yarım kürede gökyüzünü araştıran çok fazla teleskop bulunmadığını söyledi.

ED138'in gizli kalmasını sağlayan bir diğer faktör ise galaksimizle aynı düzlemde yer alması oldu. Holman, nesnenin son 20 yıldır bizim bakış açımıza göre Samanyolu boyunca kendi yolunda ilerlediğini açıkladı. İnsanların genellikle Samanyolu'nda bir şeyler aramadığını, çünkü hareket eden nesneleri bulmanın çok zor olduğu kadar çok yıldız bulunduğunu belirtti.

Yeni cüce gezegen adayı, Rubin teleskobunun tespit ettiği ve büyük ölçüde asteroitler ile çok daha küçük Neptün ötesi nesnelerden oluşan büyüyen listesine katıldı. Holman'a göre, ED138 boyutlarında birkaç nesne daha bulunabilir ve Rubin eninde sonunda onları da tespit edebilir.

Belfast Queen's Üniversitesinde astrofizik okutmanı ve Rubin Güneş Sistemi Operasyonları ekibi üyesi Megan Schwamb bir e-postada, Rubin Gözlemevinin güneş sistemini yeni derinliklere kadar envanterleyerek işini gerçekten iyi yaptığını belirtti. Devreye alma gözlemlerinin başlarında böyle bir nesne bulmasına şaşırdığını söyleyen Schwamb, bunun bu yılki beklentileri arasında olmadığını ifade etti. Schwamb, Rubin'in hız, derinlik ve gökyüzü kapsamı kombinasyonunun önümüzdeki on yılda ve özellikle önümüzdeki birkaç yıl içinde güneş sistemine bakış açımızı nasıl değiştireceğini gösterdiğini ekledi.

Uluslararası Astronomi Birliği 2006 yılında güneşin etrafında dönen, çoğunlukla yuvarlak olan ve yörüngesini benzer büyüklükteki nesnelerden temizleyecek kadar büyük olan bir nesne olarak tanımladığı yeni bir gezegen tanımını kabul etti.

Bilim insanları, son şartı yerine getirmediği için Plüton'un statüsünü düşürme yönünde tartışmalı bir karar aldı ve güneş sistemimiz dokuz gezegenden sekiz gezegene düştü. Aynı zamanda, Plüton ve benzerleri, güneşin etrafında dönen ancak kendi yörüngelerindeki enkazı temizleyecek kadar büyük olmayan neredeyse yuvarlak nesneler olan cüce gezegenler olarak bilinmeye başlandı.

ED138 yeni bir cüce gezegen olarak doğrulanırsa, gök bilimciler ona önce kalıcı bir numara, ardından da gerçek bir isim verecek. Ancak bu süreç zaman alabilir ve ismi tam olarak kimin seçeceğine dair detaylar henüz belirsizliğini koruyor.

İnsanların kendisine şimdiden bazı öneriler e-postası gönderdiğini ve bunlardan bazılarının halihazırda diğer nesneler tarafından alındığını söyleyen Holman, sürecin eğlenceli olacağını, kendisinin de bir şeyler önerebileceğini ancak bunun çok büyük bir proje olduğu için fazla umutlanmadığını belirtti.

ED138'in keşfinde yer almayan Yeni Zelanda'daki Canterbury Üniversitesi doçenti Michele Bannister, bulgunun kendi alanları için önemli olduğunu söyledi. Güneş sisteminin küçük dünyalarını inceleyen Bannister, nesnenin Neptün ötesi bir nesne olması ve fiziksel olarak oldukça büyük olmasına rağmen çıplak gözle görülemeyecek kadar sönük kalması nedeniyle bilimsel olarak gerçekten harika olduğunu ifade etti.

Nesnenin boyutunun tam da onun bir dünya olduğunu düşünmeye başlayabileceğimiz aralıkta olduğunu sözlerine ekleyen Bannister, artık diğer teleskopların da onun hakkında daha fazla bilgi edinmek için bayrağı devralacağını belirtti.

Bannister, oraya bir uzay aracı gönderilmesi halinde Plüton gibi bir nitrojen buzuluna sahip olduğunun görülebileceğini ve bunu görmenin harika olacağını söyledi. Bannister şu anda tek bildiklerinin nesnenin büyük olduğu yönünde olduğunu, fiziksel özelliklerinin gerçekte ne olduğu hakkında geri kalan her şeyin bir süreliğine spekülasyondan ibaret olacağını kaydetti.