İntiharın bulaşıcı etkisi Ayşe Keşir

İçinde bulunduğumuz hafta yine acı bir intihar haberi, medyanın gündemindeydi. Kişiyi, nedenini ve biçimini elbette burada yazmayacağım. Ne yazık ki güvenlik kameralarının kaydettiği intihar anının görüntüsü, intihar gerekçesini ifade eden not, “haber’’ adı altında sorumsuzca medyada yer aldı. İntihar haberinin medyada veriliş biçimi, uzun zamandır tartıştığımız “medya etiği” konusunu yine karşımıza çıkardı. İntihar anına ait görüntülerin, intihar notu ve nedeninin kamuoyuyla paylaşılmasındaki amaç

İçinde bulunduğumuz hafta yine acı bir intihar haberi, medyanın gündemindeydi. Kişiyi, nedenini ve biçimini elbette burada yazmayacağım. Ne yazık ki güvenlik kameralarının kaydettiği intihar anının görüntüsü, intihar gerekçesini ifade eden not, “haber’’ adı altında sorumsuzca medyada yer aldı.

İntihar haberinin medyada veriliş biçimi, uzun zamandır tartıştığımız “medya etiği” konusunu yine karşımıza çıkardı.

İntihar anına ait görüntülerin, intihar notu ve nedeninin kamuoyuyla paylaşılmasındaki amaç nedir? İntihar nedeni ve biçimi, şekli haber midir?

Kimse “haber alma özgürlüğü” diyerek geçiştirmesin.

Medyanın “sosyal öğrenme’’ etkisini bu sayfada defalarca yazdım. Okur yazar olanların konunun önemini anladığını düşünüyorum.

Özellikle cinayet ve intihar haberlerinde, haberci, “haberin’’ toplumsal etkisini hesaba katmak zorundadır. İntihar haberlerinde konu, sadece “haber verme hakkı” üzerinden de tartışılamaz.

İntiharın; hastalık, borç, kumar, aşk acısı gibi gerekçelerle haberleştirilmesinin, aynı sorunlar ile boğuşanlara yöntem öğretmediğini kim iddia edebilir?

WERTHER ETKİSİ

Dünyada pek çok ülkede uzun yıllardır intihar haberlerinin veriliş biçimi medya etiğinin merkezinde yer almakta. Bunun sebebi sadece kişinin, ailesinin mahremiyeti değil, medyanın “sosyal öğrenme” etkisiyle, intiharın “bulaşıcı etkisidir” de...

Goethe, 1774 yılında “Genç Werther’in Acıları” isminde bir roman yazar. Romanın yayınlanmasının ardından Avrupa’da benzer intihar olaylarında artış gözlenir. Taklit intiharlar… O günden bugüne intihar olaylarının bulaşıcı etkisine Werther Etkisi denir.

Yüzyıllardır edebiyatın, medyanın intihar olaylarını ele alış biçimi tartışma konusudur. Sosyolog David Phillips, Goethe’den tam iki yüz yıl sonra, 1974 yılında intiharın taklit edilebileceği kuramını ele alır. Çalışmalarında medyada geniş yer bulan intihar haberlerinin ardından benzer vakalarda artış olduğunu ortaya koyar. Özellikle intihar yönteminin ve nedeninin tarif edilmesi ve dramatize haber dilinin, riski daha da büyüttüğünü ifade eder.

Günümüzde dijital platformların sorumsuz, sınırsız haber veriş biçimi ve etkisiyle, intihar haberlerinin toplum üzerindeki yıkıcı etkisi daha da geniş kitlelere ulaşır durumda.

DÜNYADA NELER OLUYOR

Avusturya, Danimarka, Almanya, Hollanda gibi pek çok ülke, intihar haberlerinin veriliş biçiminde, intiharın nedeni ve yöntemi hakkında kamuoyuna bilgi vermeme yönünde ilke kararı aldı.

Dünya Sağlık Örgütü de intihar olaylarının haberleşmesinde taklitçi davranışları (Werther Etkisi) önlemek için; intihar yöntemini ayrıntılı olarak vermemek, intiharın şekli ve yerine ait kesin bilgi vermemek, sansasyonel başlıktan kaçınmak, fotoğraf ve video kullanımını sınırlandırmak, “İntihar etti” haberiyle birlikte mutlaka yardım mekanizmalarını paylaşmak, intiharı bir sorun çözme biçimi gibi sunmamak… vb. bir dizi temel ilke yayınladı.

PAPAGENO ETKİSİ

Adını Mozart’ın Sihirli Flüt Operası’ndaki Papageno isimli karakterin, intihar etmeyi düşünüp hayatın güzellikleriyle intihardan vazgeçmesinden alır.

İntihar yöntemi, olayın biçimi, detayı yerine kişinin durum ile nasıl baş edeceğine odaklanan haberler için Papageno Etkisi ifadesi kullanılır. Aslında bu, Wertner Etkisi’nin panzehridir ve medya isterse haber dilinde bu yöntemi de kullanabilir.

TIKLANMA SARHOŞLUĞU

Ne yazık ki günümüzde özellikle dijital platformlar, tıklanma sarhoşluğunun etkisinde kalmakta. Üstelik, mesleki ve insani tüm hassasiyetleri unutacak kadar…

Bu tam olarak; “kan ve gözyaşı varsa izlenir” ilkelliğine saplanarak, toplumu zehirlemek ve ateşe atmaktır.

HALK SAĞLIĞI SORUNU

İntihar haberlerinin veriliş biçimi sadece basın özgürlüğünün konusu değildir. Aynı zamanda bir halk sağlığı sorunudur da.

Bundan dolayıdır ki, Sağlık Bakanlığının Ruh Sağlığı Eylem Planı ve bunun içinde ele alacağı intihar olayları, nedenleri, haberlerinin verilişi biçimi, yardım mekanizmalarının işletilmesi ayrıca önem kazanmakta.

Şiddet ve intihar haberlerinin veriliş biçimi sadece hukukun da konusu olamaz. Her dosyada “erişim engeli” kararı alınması sürdürülebilir de değildir. Bu, aynı zamanda her haber ve kararı tek tek tartışmaya açmak olur.

RTÜK başta olmak üzere kamu, özel, mesleki kurum ve kuruluşlar öncelikle medyada şiddet, intihar haberlerinin ele alınış biçimi üzerinde ilke kararı almalı. Amasız, fakatsız bu kararlar uygulanmalı. Başka yolu yok…