‘Doğa böyle istemiş, kesilmiş algısını kırmak çok zor’

Uykusuzluk, sık idrara çıkma, ‘panik atak geçiriyorum’ hissi, kas ve eklem ağrıları... İlerleyen yaşlarda kadının yaşam kalitesini bozan bu ve benzeri semptomlar çoğu zaman şımarıklık olarak algılanıyor. Oysa perimenopoza (2 ila 7 yıl süren menopoza geçiş süreci) giren vücut alarm veriyor. Kadın hastalıkları ve doğum uzmanı Op. Dr. Banu Çiftçi’ye göre tepeden tırnağa tüm sistemimizi etkileyen menopoz tıp camiasında ve toplumda çok ihmal ediliyor. Kendisi de erken menopoza giren Op. Dr. Banu Çiftçi’yle  Destek Yayınları’ndan çıkan kitabı ‘Menopoz&Hormon Tedavisi’ni ve menopozun detaylarını konuştuk.

◊ Menopoz konusunda kitap yazma fikri nasıl doğdu?

34 yaşımdayken erken menopoza girdim. Hormon tedavisine menopoza girdikten
6 sene sonra başladım. Kadın doğum uzmanı olarak ben bile ‘Şikâyetim yok, hormon tedavisi gerekmez’ diye düşünüyordum. Ama sonra literatürü okuyunca nasıl bir hata yaptığımı anladım. Kadınlar benim gibi olmasınlar diye yola çıktım. Bu ikinci kitabım. Daha önce ‘Hamilelik ve Doğum’ kitabını yazmıştım. Geçen sene de Menopoz ve Kadın Sağlığı Derneği’ni ve Menopoz Akademisi’ni kurdum.

◊ Menopoz Akademisi’nde neler yapıyorsunuz?

Biz doktorlar asistanlıkta menopoz konusunda eğitim almıyoruz. Dünyada da durum böyle. Menopoz ve Kadın Sağlığı Derneği’ni bu yüzden kurdum. Doktorlar için de Menopoz Akademisi’ni başlattık. Halka eğitimler vereceğiz ve bunlara herkes katılabilecek. Detaylarını @dr.banuciftci Instagram hesabımdan duyuracağım.

◊ Sizce menopoz neden bu kadar ihmal ediliyor?

Doğa böyle istemiş, kesilmiş algısını kırmak çok zor. Doğal olan şey, kalp krizi ve alzheimer riskini üç kat; kalp damar hastalıklarını, kemik erimesini beş kat arttırır mı?

◊ ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) Kasım 2025’te, 23 yıldır hormon replasman tedavisi (HRT) ürünleri üzerinde olan ‘black box’ (kara kutu) uyarılarını kaldırdı. Bu ne demek?

2002’de yapılan Women’s Health Initiative (WHI) adlı çalışma basına yanlış yansıtıldı. Buna dayanarak hormon tedavisi bırakıldı. Çalışmada spor yapmayan, kilosuna dikkat etmeyen birinin meme kanserine yakalanma riskinden daha az olan 1,26’lık bir oran çıkmıştı. Basına “Meme kanserini yüzde 26 arttırıyor” diye yansıttılar. O dönemde bir de at idrarından elde edilen östrojen ve sentetik progesteron kullanıldı. Bilimsel camia “Hayır, arttırmaz” dese de FDA hormon ilaçları üzerindeki ‘Kalp krizi ve meme kanseri yapabilir’ diyen black box’ı geçen seneye kadar kaldırmadı. Artık östrojenin de progesteronun da yumurtalıktan salınandan farklı olmayan, biyoeşdeğer halleri üretiliyor.

◊ Menopozun belirtilerini kitabınızda detaylı olarak anlatmışsınız...

Son verilere göre tüm dünyada ortalama 48,8 yaş civarında menopoz yaşanıyor. Şu belirtiler görülüyor: Meme hassasiyeti, bel çevresi kalınlaşması, baş ağrısı ve migren atakları, anksiyete ve depresyon, duygu durum bozuklukları, kas ve eklem ağrıları, beyin sisi, cilt-göz-mukoza-vajina kuruluğu, ağrılı cinsel ilişki, uyku düzensizlikleri, kulak çınlaması, selülit, idrar yolları enfeksiyonları... Çarpıntı çok görülüyor, hastalar panik atak geçirdiğini düşünüyor.

◊ Bazı kadınlar hiç şikâyet yaşamıyor...

 ‘Ben rahat atlattım, ateş basmam olmadı’ vesaire deniyor ama kemikleriniz erimeye devam ediyor. Bilimsel veriler gösteriyor ki hormon tedavisi kemik kırıklarını önlüyor, menopoza bağlı kalp damar hastalıkları riskini azaltıyor ama bu kılavuzlara geçmiyor. En son kılavuz 2016 yılına ait. Şimdi yenisini çıkaracaklar, ön rapor yayımladılar. “Hormon tedavisi ilk 10 yıl içinde başlanırsa faydaları risklerinden fazla” bilgisi vardı. “Kalp damar hastalığı olanlarda asla başlanmamalı” deniyordu. Onu “Korumaz, tedavi etmez ama daha kötüye götürmez” diye düzelttiler.

◊ İlk 10 denen hangi dönem?

Son âdetin üzerinden 10 yıl geçmesi, yani 50-60 yaş arası gibi. İlk 10 yıl geçerse hormon tedavisinin kalp damar ve sinir sistemindeki koruyuculuğu kalmıyor. Kemik erimesindeki koruyuculuğu sürüyor.

◊ Kimler hormon tedavisi almamalı?

Hiçbir kadının mahrum bırakılmaması gerektiğini düşünüyorum. Ama meme veya rahim kanseri öyküsü olanlara hormon tedavisi vermiyoruz şu an. Bunlar östrojen reseptörü taşıyan tümörler olduğu için klasik yaklaşım hormon tedavisi verilmemesi gerektiğini söyler. Ancak yapılan çalışmalarda bu kişilere verildiğinde de herhangi bir nüks artışı izlenmediği için uygun hastada onkologla beraber ilerleyerek tedavi uygulayabiliyoruz.

◊ Herkes Türkiye’ye yeni gelen östrojen jelinden bahsediyor...

Tablet, jel, krem, yama gibi versiyonlar var ama hepsi Türkiye’de yok. Cilt yoluyla kullanılan patch’ler (yama) ülkemizde vardı, firma geri çekti. Şimdi östrojen jeli geldi; kollara, kalçaya, göbeğe, cilde sürülüyor. Kullanmadan önce mutlaka doktora sormak gerekiyor. SGK jeli şu an karşılamıyor.

‘Beyin östrojen diye haykırıyor’

◊ Cambridge Üniversitesi’nin yeni bir araştırması var. 125 bin kadının verileri incelenmiş. “Menopozla birlikte bazı beyin bölgelerinde gri madde hacminde azalma, anksiyete ve depresyon belirtilerinde artış ve uyku sorunları görülüyor” diyorlar...

Beyindeki prefrontal bölgede, amigdalada, hepsinde östrojen reseptörü var. Bunlar çok sık görülen ve hormon tedavisiyle düzelebilen şeyler. Kadınlar bunu orta yaş bunalımına yoruyor. Oysa çok ciddi bir beyin sisi başlıyor. Birçok kadın bu yüzden emekli olmak zorunda kalıyor. Menopozla birlikte beyinde amiloid plaklar birikmeye başlıyor, bu da alzheimer’a zemin hazırlıyor. Beyin menopozla birlikte östrojen diye haykırıyor.

Beslenmede nelere dikkat etmeli?

Op. Dr. Banu Çiftçi kitabında menopoz döneminde beslenme konusunda şu bilgileri veriyor:

◊ Akla ilk gelen şey süt içmek olsa da günümüz sütlerinin düşünüldüğü kadar ideal bir kalsiyum kaynağı olmadığını biliyoruz.  Kalsiyumu arttırmanın en iyi yolu koyu yeşil sebzeleri sofraya dahil etmek. Kalsiyumu tek başına almak yetmiyor; D vitamini, magnezyum ve K2 vitaminiyle desteklenmesi gerekiyor. Sadeyağ iyi bir D3 ve K2 vitamini kaynağı.

◊ Kalp ve damar sağlığı için devreye omega-3 yağ asitleri giriyor. Çiftlik balıkları yerine küçük balıklar (hamsi, sardalya) veya vahşi somon tercih edilmeli. Chia, ketentohumu, semizotu, pancar ve mor sebzeler de sofranın baş tacı olmalı.

◊ Beyin sağlığı için antioksidanlar akla gelmeli. Tabağınız ne kadar morsa (mor lahana, yabanmersini, karadut) beyniniz o kadar korunur. Sumak, karanfil ve zerdeçal kan-beyin bariyerini korur. B vitamini de sinir sistemi için kritik.

◊ Menopozla birlikte kas kaybı için kadının kilogram başına yaklaşık 1,2 ila 1,6 gram proteine ihtiyacı var. Örneğin 60 kiloluk bir kadın için bu, günlük 72-96 gram protein demek. 

◊ Rafine karbonhidratlar ve hızlı emilen şekerler insilün direncine zemin hazırlar. Bunun yerine kök ve lifli sebzeler öneriliyor (örneğin beyaz patates yerine tatlı patates).