Âriflerin Miracı (2) Bâyezîd i Bistâmî nin Miracı Mahmut Ay

Bâyezîd-i Bistâmî (ö. 234/848 veya 261/874), kişisel miracından bahseden ya da en azından miracı kayıtlara geçen ilk sûfîdir. Serrâc (ö. 378/988) Lüma’da ve Hucvirî (ö. 465/1072 [?]) Keşfu’l-Mahcûb’da onun miracını özet olarak zikretmiştir. Sehlegî (ö. 476/1083), Bâyezîd’e dair yazdığı menâkıbnâmede ve Attâr (ö. 618/1221) Tezkiratu’l-Evliyâ’da bu miracı detaylı bir şekilde aktarmıştır. Başka eserlerde de bu miraca yer verilmiştir. Kaynaklarda, Bâyezîd’in miracı hakkında özet veya detaylı çeşitli

Bâyezîd-i Bistâmî (ö. 234/848 veya 261/874), kişisel miracından bahseden ya da en azından miracı kayıtlara geçen ilk sûfîdir. Serrâc (ö. 378/988) Lüma’da ve Hucvirî (ö. 465/1072 [?]) Keşfu’l-Mahcûb’da onun miracını özet olarak zikretmiştir. Sehlegî (ö. 476/1083), Bâyezîd’e dair yazdığı menâkıbnâmede ve Attâr (ö. 618/1221) Tezkiratu’l-Evliyâ’da bu miracı detaylı bir şekilde aktarmıştır. Başka eserlerde de bu miraca yer verilmiştir.

Kaynaklarda, Bâyezîd’in miracı hakkında özet veya detaylı çeşitli anlatılar yer alır. Acaba buradan hareketle onun birden fazla miraç yaptığı ve bu anlatıların her birinin farklı miraçlara işaret ettiği sonucu çıkar mı? Süleyman Uludağ, bu anlatıların çokluğundan hareketle onun birden çok miraç yaptığı kanaatindedir. (Bk. S. Uludağ, Bâyezîd-i Bistâmî, Harf Yay., s. 155). Ancak kanaatimizce bu anlatılar, tıpkı bir hadisin farklı metinlerle rivayet edilmesi gibidir. Aslında miraç bir tanedir fakat anlatılar birden çoktur. Zaten bunların muhtevaları birbirine benzemektedir. Özet anlatılar ise ya bu miracın genel bir özeti ya da bir bölümünün aktarımı şeklindedir.

Uzun anlatılar içinde Ebu’l-Kâsım Ârif isimli bir müellif ya da müstensihin yazdığı “el-Kasdu ilâllah” isimli eserinde naklettiği miracı özetleyeceğiz. Bu anlatının iki önemli özelliği vardır: 1. Bu eserde, onun 14 Şâban 395 tarihinde yazıldığı kaydı bulunmaktadır. Bu da ona Bâyezid’in miracını detaylı anlatan en eski kitap özelliği kazandırır. (Ondan önce Serrâc özet olarak anlatmıştır). 2. Bâyezîd’in miracının hem yeğeni hem de hizmetkârı olan Ebû Musa’dan rivayet edilmiş olmasıdır.

Bâyezid, miracını anlatırken söze “Rüyamda şöyle gördüm” diye başlar. Dolayısıyla bu miracın uykuda görülen bir rüya şeklinde tecrübe edildiğini vurgulamış olur. Bâyezid, Cenâb-ı Hakk’a vâsıl olmak ve O’nun huzuruna çıkarılmak üzere göklere yükseltilir. Orada bir imtihana tabi tutulur. Orada ona her gök katmanı açılır ve her şey kendisine sunulur fakat o bunlara kanmaz, aldırmaz. Çünkü bunun bir sınama olduğunun farkındadır. Her uğradığı makamda, kendisine sunulanları gördükten sonra maksadının Allah olduğunu vurgulamak üzere şunu söyler: “Yüce Rabbim! Ben bunlara talip değilim. Benim muradım, bunların çok ötesindedir.”

Birinci semada, yeşil bir kuş görür. Bu kuş kanatlarından birini açarak Bâyezid’i kanadına oturtur ve meleklerin saf bağladıkları makamın en son noktasına götürür. Melekler onun hakkında “Bu, bir insan ve nurdan yaratılmamıştır. Bizlere sığınmış ve bizlerle konuşmakta.” derler. Bâyezid de “Beni sizlere muhtaç olmaktan kurtaran Allah’ın adıyla” der. Allah, bu semada ona muhteşem âlemleri sunar ancak imtihanda olduğunun farkında olan Bâyezid, onlara iltifat etmez ve “Yüce Rabbim! Ben bunlara talip değilim. Benim muradım, bunların çok ötesindedir.” der.

Sonra ikinci semaya yükseltilir. Orada sanki büyük bir kralın bir şehre girişini karşılar gibi melekler onu karşılar. Onların başındaki Lavend isimli bir melek şöyle der: “Bâyezid! Yüce Rabbin sana selam ediyor ve şöyle diyor: ‘Beni seviyorsun ya Ben de seni seviyorum.’” Akabinde o baş melek kendisini yemyeşil bir bahçeye götürür. Orada bir de ırmak vardır. Irmağın çevresinde de kuşlar gibi uçan melekler vardır. Bâyezid’i tanıyarak “Hoş geldin!” derler. Orada meleklere dair çok detaylı müşahedeleri olur. Tüm bu nimetler karşısında yine sınavda olduğunu fark eder ve aynı cümleyi söyler. Bâyezid’in içindeki aşk ateşinden bir heyecan kopar, aşkın tesirindeki Bâyezid’in karşısında melekler sivrisinek gibi oluverirler. Hak Teâlâ, onun maksudu ve muradının kendisi olduğunu görünce, en yakın meleğini gönderir ve onu kendisine doğru yükseltir. O zaman Bâyezid üçüncü semaya yükseltildiğini anlar.

Üçüncü semada, meleklerin tüm sıfatları kendisine âşikâr olur. Melekler arasında dört tane yüzü ve her bir yüzünün çeşitli özellikleri olan melek kendisine “Sen kimsin de bizlerden daha üstünsün?” diye sorar. O da “Ben, Allah’ın kendiliğinden lütuf ve ikramda bulunduğu bir kuluyum.” cevabını verir. Melek ona “Benim kanadımın altına gel, ölünceye dek burada Allah’ı analım.” der. Ancak Bâyezid “Allah, beni sana muhtaç olmaktan kurtarır.” der. Ardından, yine muazzam âlemler gösterilir kendisine ama imtihanda olduğunun farkında olduğu için bunlara iltifat etmez ve aynı sözü söyler. Bunun üzerine Allah, Bâyezid’in asıl maksadının kendi huzuruna çıkmak olduğunu görür ve bir melek gönderir. O melek elini uzatarak onu bir üst semaya yükseltir.

Dördüncü semada, yine melekleri tüm sıfatlarıyla görür. Melekler, onu bir kralın şehre girişini karşılar gibi karşılarlar. Ama Bâyezid onlara iltifat etmez, gönlü Allah’a vâsıl olmadadır çünkü. Ardından, Niyayil adlı bir melek elini uzatır ve onu kendi kürsüsüne oturtur. O kürsüden, muazzam nimetleri temâşâ eder ama onlara iltifat etmez, aklı fikri Allah’a kavuşmadadır ve aynı sözü tekrarlar.

Beşinci semada yine melekleri görür. Onların nurları tüm evreni aydınlatmaktadır. Her bir melek kendi dilinde Bâyezid’e selam verir, o da aynı dilde selamlarına karşılık verir. Onun bu dilleri bildiğini görünce ona hayran kalır ve ona kendilerine katılmasını isterler. Ama Bâyezid, bu teklife de kanmaz, çünkü sınandığını biliyordur. O esnada içindeki aşk ateşi yine harlanır, muhteşem duygular yaşar. O zaman kendisini güneş, az evvelki melekleri ise sadece kandil gibi görür. Kendisine yine muazzam nimetler, muhteşem âlemler sunulur, ama o bunların hiçbirine iltifat etmez ve aynı cümleyi tekrarlar. Bir melek elini uzatarak onu bir üst semaya yükseltir.

Altıncı semada yine meleklerle karşılaşır. Melekler ona aşıktırlar ve ona olan aşklarıyla övünürler. O da bu semaya yükselişi nedeniyle hamd eder. Yine dillerin vasfından aciz kalacağı muazzam âlemler ve nimetler ona sunulur. Ama o yine bunlara aldırmaz, sınandığını bilir ve aynı cümleyi tekrarlar. Hak Teâlâ, onun bu samimiyetini görünce bir melek daha gönderir ve o melek onu bir üst semaya yükseltir.

Yedinci semada, yüz binlerce melek saf tutmuş bir şekilde onu karşılar. Bu meleklerin boyu, beş yüz yıllık yol kadar uzundur. Her meleğin elinde parlayan bir sancak vardır. Bu meleklerin en önünde İryayil adında bir melek vardır. Meleklerle kendi dillerinde selamlaşır. İçlerinden biri şöyle der: “Bâyezid! Yavaş git! Artık yolun sonuna eriştin.” Ancak o, bu söze de aldırmaz. Çünkü henüz vuslata ermemiştir. Kendisine gösterilen muazzam nimetler karşısında aynı tavrı gösterir ve aynı sözü tekrar eder.

Sonunda Allah kendisini kocaman bir kuşa çevirir; melekût ve ceberut âleminde uçmaya başlar. Hicap perdelerini bir bir kaldırır, meydanları ve denizleri aşarak “Kürsî” üzerindeki meleğin huzuruna çıkar. O meleğin elinde nurdan bir sütun vardır “Bunu eline al!” diyerek onu Bâyezid’e verir. Bâyezid, o sütunu eline alınca bir de bakar ki tüm semalar onun ilminin gölgesi altına girmiş ve ışıklarını onun nurundan almaktadır. O esnada tüm meleklerin kendisi karşısında sivrisinek kadar küçüldüklerini görür. Ama o yine bunun bir imtihan olduğunu anlar ve bu duruma ehemmiyet vermez. Semalarda uçmaya devam eder ve nihayet yüksek dalgalarla dolu, üzerinde nurdan gemilerin olduğu bir nur denizine ulaşır. Denizleri aştıktan sonra Rahman’ın arşının üzerinde bulunduğu en büyük okyanusa erişir; orada muazzam güzellikleri temâşâ eder, ama onlara hiç aldırmaz ve aynı cümleyi tekrar eder. Ve nihayet Hak Teâlâ’nın şu hitabına mazhar olur: “Ey Benim seçkin kulum! Bana gel!” bunu duyan Bâyezid adeta erir. O esnada kendisine kurbiyet ve aşk pınarından şerbet içirilir. Bunu içince Allah’a can ile tenin birbirine yakınlığı gibi yakın olduğunu hisseder. Tüm peygamberlerin ruhları onu selamla karşılar ve onunla sohbet eder. Sonunda Hz. Muhammed’in (sav) ruhu onu huzuruna kabul eder “Aramıza hoş geldin Bâyezid!” diyerek karşılar ve ona şu görevi verir: “Allah, seni seçkin bir kul kıldı. Yeryüzüne döndüğünde elinden geldiğince insanlara öğüt ver ve onları Hakk’a çağır.” Bâyezid, orada kendinden tamamen geçer. Artık hiçbir mahluk kalmamıştır; yalnızca Hak Teâlâ vardır. Hak, hiçbir mahluka benzemeyen, görünmeyen, niteliği ve nasıllığı bilinemeyen, kavranamayan bir hâldedir.

(Uzun bir anlatıyı bu şekilde özetleyebildik. Önümüzdeki haftalarda İbn Arabî ve İmam Rabbânî’nin miraçlarını özetle aktaracağız. Sonrasında da bu miraçların tamamı hakkında bir değerlendirme yapacağız inşallah.)