Yourcenar’ın rüyası: Kaderin içsel dili Ömer Lekesiz

Bu köşede yayımlanan ilgili yazılarımızda hayal, onun kipi olarak rüya ve hakikate edebiyat esasında Kavuklu’nun perspektifinden bakmaya çalıştık. Şimdi bu konuya bir de Pîşekâr cihetinden bakmamız gerekiyor. Güçlü bir maneviyata ve metafizik hassasiyete sahip olmakla birlikte, eserlerinde belirli bir dinî aidiyetten çok, evrensel ve sentezci bir düşünce ufku içinde özgün üslupla duran ve onları tarih, mitoloji, insan doğası ve varoluş gibi temaları derin bir felsefî bakışla ele alarak klasikle

Bu köşede yayımlanan ilgili yazılarımızda hayal, onun kipi olarak rüya ve hakikate edebiyat esasında Kavuklu’nun perspektifinden bakmaya çalıştık. Şimdi bu konuya bir de Pîşekâr cihetinden bakmamız gerekiyor.

Güçlü bir maneviyata ve metafizik hassasiyete sahip olmakla birlikte, eserlerinde belirli bir dinî aidiyetten çok, evrensel ve sentezci bir düşünce ufku içinde özgün üslupla duran ve onları tarih, mitoloji, insan doğası ve varoluş gibi temaları derin bir felsefî bakışla ele alarak klasikle moderni buluşturan, böylece edebiyat tarihinde kalıcı bir yer edinen Marguerite Yourcenar’ın (1903–1987) Rüya ve Kader (Trc.: Roza Hakmen, YKY, İstanbul 2008) adlı kitabındaki yaklaşımlarını mezkur bağlamda iletmek istiyorum.

Rüyaları yalnızca psikolojik bir malzeme ya da sembolik bir oyun alanı olarak görmeyen Yourcenar için rüyaların her biri, bireysel varoluşun kendine özgü bir alaşımıdır. Buna tabi olarak Rüya ve Kader adlı kitabında anlattığı rüyalar, herhangi bir rüya külliyatı oluşturma niyetinin değil, tek bir bilincin zaman içinde kendine dönerek kaydettiği iç deneyimlerin ürünüdür. Çünkü Yourcenar’a göre rüya, tesadüfi imgelerin geçidi değil; insanın kendi kaderiyle karşılaştığı en mahrem sahadır.

Yourcenar’ın rüya dünyası, dağınık ve gelip geçici görüntülerden değil, tekrar eden temalardan, hatta “çevrimler”den oluşur. Hatıra, korku, arayış, ölüm, kutsal mekân ve aşk gibi… belirli bölgeler, onun rüya evreninde süreklilik kazanır. Bu yönüyle rüyalar, onun iç dünyasında bir coğrafya gibi düzenlenir: Her bölge hem tanıdık hem de her dönüşte yeniden kurulan bir yerdir. Bu tekrar, bir yoksunluk değil; aksine, kaderin kendini aynı motifler üzerinden derinleştirmesidir.

Yourcenar’ın özellikle ayırt ettiği husus, “değerli” rüyalar ile “sıradan” rüyalar arasındaki farktır. Gündelik hayatın tortusu olan, fizyolojik ya da dağınık “düşler” onun ilgisinin dışında kalır. Onu ilgilendiren rüyalar, yoğunlukları, tutarlılıkları ve neredeyse değişmez yapılarıyla kendilerini dayatan rüyalardır. Bu rüyalar, unutulup giden düşler gibi değil; hafızada bir anıt gibi duran, tekrarlandıkça anlamını pekiştiren deneyimlerdir.

Bu noktada Yourcenar’ın rüya anlayışı, şiirle kurduğu paralellikte belirginleşir. Ona göre rüya gören kişi, tıpkı bir şair gibi imgeleri bir araya getirir. Rüya unsurları, kendi başlarına anlam taşımayan, fakat birleşimleriyle bir bütün oluşturan kelimeler gibidir. Ancak bu benzerlik, rüyayı bilinçli bir yaratım eylemine indirgemez; çünkü rüyada özgürlük ile zorunluluk iç içedir. İnsan rüyasını kurar gibi görünse de aslında kaderinin sınırları içinde dolaşır.

Yourcenar, modern rüya yorumlarına -özellikle Freudcu yaklaşıma- mesafeli bir açıklıkla yaklaşır. Rüyaların simgesel olarak çözümlenebileceğini kabul eder; ancak bu çözümlemelerin rüyanın özünü tüketemeyeceğini de vurgular. Çünkü rüya, tek bir anlam düzlemine indirgenemeyecek kadar çoğuldur. Aynı imge, aynı anda hem biyolojik hem mitik hem de metafizik bir gerçekliğe işaret edebilir. Bu nedenle rüya, açıklanmaktan çok “yaklaşılabilecek” bir alandır.

Yourcenar’ın rüya tasavvurunda dikkat çeken bir diğer boyut, rüyanın “ayna” karakteridir. Rüya, bazen gerçekliği yüceltir, bazen çarpıtır, bazen de tersine çevirerek gizler. Bu üçlü yapı, onun rüyayı yalnızca bir iç yansıma değil, aynı zamanda dönüştürücü bir alan olarak görmesine imkân verir. İnsan rüyada yalnızca kendini görmez; kendisinin başka bir ihtimalini de tecrübe eder.

Arzu ve serap ilişkisi de Yourcenar’ın rüya düşüncesinde merkezi bir yer tutar. Ona göre rüyalar, özellikle eksiklik ve acı dönemlerinde yoğunlaşır. Tıpkı çölün serap üretmesi gibi, ruh da yokluğunu çektiği şeyi rüyada kurar. Ancak bu kurma, sınırsız bir çeşitlilikten ziyade, az sayıda temel temanın etrafında döner. Bu durum, insanın iç dünyasının da sanıldığı kadar geniş değil, aksine derin ama sınırlı olduğunu gösterir.

Sonuçta Yourcenar için rüya, geçmişi ve şimdiyi açığa çıkaran bir imgeler sistemidir; hatta bu açığa çıkarma ölçüsünde geleceği de “sezdirir”. Ancak onun asıl ilgisi, rüyanın kehanet değeri değil; bireysel kaderin rüya içinde aldığı biçimdir. Çünkü her insan, aynı imgeleri farklı bir iç kimyayla birleştirir ve böylece rüya, tek ve tekrarlanamaz bir anlam kazanır.

Bu yüzden Yourcenar’ın rüyaları, yalnızca anlatılan düşler değil; bir ömrün içinden damıtılmış, kaderin rüya diliyle yazılmış parçalarıdır. Rüya ile kader arasındaki bu derin bağ, onun eserinde teorik bir iddia olarak değil, yaşanmış bir tecrübenin sessiz fakat ısrarlı tanıklığı olarak karşımıza çıkar.