Yıllardır burun tıkanıklığı yaşıyordu, bakın içinden ne çıktı! Başka hastalıklarla karıştırılıyor, fark edilmesi uzun seneler alıyor

Denizli’de yaşayan Fatih Ünalan, çocukluktan beri nefes almada zorlanma şikâyeti olan ve ilerleyen yaşta da kötü kokunun artması sonucu 2024 yılında hastaneye gitmiş, burnunda 30 yıllık bir rinolit olduğu saptanmıştı.

Geçtiğimiz yıllarda ise Kırıkkale’de yaşayan ve uzun süredir burun tıkanıklığı, akıntı, baş ağrısı ve uyku bozukluğu rahatsızlığı olan Halil Şimşek’in burnunda daceviz büyüklüğünde taş tespit edilmişti.

Yukarıdaki örneklerde yaşanan bu sıra dışı durumun tıp literatüründe bir ismi var; rinolit yani burun taşı.

“Tıp literatüründe rinolitler genellikle birkaç gram ağırlığındadır. 100 gramlık bir taş oldukça nadir görülen bir vakadır. Bu ağırlık, neredeyse orta boy bir elma kadardır ve dar bir kanal olan burun boşluğu için muazzam bir hacimdir. Böyle bir kütlenin oluşması haftalar ya da aylar değil, on yıllar sürer. Salih Bey'in vakasındaki gibi bir taşın bu boyuta ulaşması için muhtemelen 10 ila 20 yıllık bir birikim süreci geçmiştir” diyen Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Uzmanı Dr. Öğr. Muhammet Sinan Dağdeviren burun taşı hakkında merak edilen tüm soruları yanıtladı.

1- Burun taşı tam olarak nedir? Vücut bu taşı kendi kendine mi üretir yoksa dışarıdan bir 'çekirdek' mi gerekir?

Böbrek ve safra taşları genellikle vücut içi kimyasal dengesizliklerle oluşurken, rinolit taşı çok daha farklı bir mekanizmaya sahiptir. Rinolit oluşumu için merkezde mutlaka bir ‘nidus’ (çekirdek) bulunması gerekir. Bu çekirdek iki şekilde olabilir:

- Ekzojen (Dış kaynaklı): Çocuklukta buruna sokulan bir boncuk, kâğıt mendil parçası, bir meyve çekirdeği veya silgi.

- Endojen (İç kaynaklı): Burun içinde kalan pıhtılaşmış bir kan birikintisi, yoğunlaşmış bir mukus tabakası veya nadiren burnun içine doğru büyümüş ektopik bir diş kökü.

Bu çekirdek yapı, burun boşluğunda kaldığında vücut onu yabancı bir madde olarak algılar. Zamanla gözyaşı ve burun salgılarındaki kalsiyum, magnezyum ve fosfat tuzları bu çekirdeğin etrafında katmanlar halinde birikmeye başlar. Tıpkı bir istiridyenin inciyi oluşturması gibi, ancak burada sonuç maalesef değerli bir taş değil, sağlığı tehdit eden sert bir kütledir.

2- Salih Müldür'ün burnundan çıkan 100 gramlık taş, tıp dünyası için ne anlam ifade ediyor?

Tıp literatüründe rinolitler genellikle birkaç gram ağırlığındadır. 100 gramlık bir taş oldukça nadir görülen bir vakadır. Bu ağırlık, neredeyse orta boy bir elma kadardır ve dar bir kanal olan burun boşluğu için muazzam bir hacimdir.

Böyle bir kütlenin oluşması haftalar ya da aylar değil, on yıllar sürer. Salih Bey'in vakasındaki gibi bir taşın bu boyuta ulaşması için muhtemelen 10 ila 20 yıllık bir birikim süreci geçmiştir. Bu durum, hastanın vücudunun bu yabancı maddeye karşı gösterdiği kronik toleransın ve taşın burun anatomisini yavaş yavaş genişleterek kendine yer açmasının bir sonucudur.

3- Rinolit belirtileri neden başka hastalıklarla karıştırılıyor? 'Kırmızı bayrak' diyebileceğiniz özel belirtiler var mı?

Rinolit, sinsi ilerleyen bir hastalıktır. En sık görülen şikâyet burun tıkanıklığı olduğu için hastalar bunu kronik sinüzit, burun kemiği eğriliği (deviasyon) veya alerji sanarak yıllarca ihmal edebilirler. Ancak rinoliti diğerlerinden ayıran çok net ‘kırmızı bayraklar’ vardır:

Tek taraflı şikâyet: En önemli belirtidir. Tıkanıklık ve akıntı sadece bir taraftadır.

Kötü koku: Taşın etrafında biriken bakteriler nedeniyle hastanın kendisinin ve çevresinin duyabileceği kadar ağır, iltihaplı bir koku yayılır.

Kanlı akıntı: Taşın burun mukozasına yaptığı baskı sonucu oluşan tahriş ve kanamalar.

Yüz ağrısı: Taş büyüdükçe çevre sinirlere baskı yaparak yüz bölgesinde ağrı oluşturabilir.

4- Rinolit, burun yapısında ne tür hasarlara yol açar? Çıkarıldıktan sonra koku ve nefes kalitesi düzelir mi?

Büyük ve sert bir cismin yıllarca burunda kalması ‘basınç nekrozu’ dediğimiz doku ölümlerine yol açar. Bu süreçte;

- Septum perforasyonu: Burun orta bölmesinde delik açılabilir.

- Damak ve sinüs erozyonu: Taş, üst damak kemiğini veya sinüs duvarlarını eriterek ağız boşluğuna veya sinüslere doğru yol alabilir.

- Şekil bozukluğu: Burun dış yapısında genişleme veya asimetri görülebilir.

Taş çıkarıldıktan sonra mekanik engel kalktığı için nefes kalitesinde anında ve mucizevi bir iyileşme hissedilir. Ancak koku alma yetisi; eğer taş koku sinirlerinin bulunduğu bölgeye kalıcı hasar verdiyse veya uzun süreli enfeksiyon mukoza yapısını bozduysa tam olarak geri dönmeyebilir. Yine de hastaların çoğu, yaşam kalitelerinin dramatik şekilde arttığını belirtir.

5- Çocukken burna kaçan ve çıkarıldığı sanılan veya fark edilmeyen küçük bir boncuk, kâğıt parçası ya da meyve çekirdeği seneler sonra sonra bir taşa dönüşebilir mi? Bu tür vakalardan korunmak için burun temizliği ve kontrollerinde nelere dikkat edilmeli?

Kesinlikle evet. Rinolit vakalarının büyük çoğunluğunun kökeni, çocukluk döneminde ‘fark edilmeyen’ veya ‘çıkarıldığı sanılan’ yabancı cisimlerdir. Çocukların burunlarına bir şey sokma eğilimi yüksektir ve bu durum her zaman aileler tarafından fark edilmez.

Korunmak ve erken teşhis için:

Çocukları izleyin: Çocuğunuzun burnundan tek taraflı, kötü kokulu ve iltihaplı bir akıntı geliyorsa vakit kaybetmeden bir KBB uzmanına başvurun.

Kendi kendine temizleme: Burun temizliğinde sert cisimler, ucu pamuklu çubuklar veya bilinçsiz yıkama yöntemleri kullanmayın.

Check-up: Yıllardır geçmeyen ‘tek taraflı’ bir tıkanıklığınız varsa, bunu "nasılsa kemik eğriliğidir" diyerek geçiştirmeyin. Basit bir endoskopik muayene veya radyolojik görüntüleme, bu tür nadir ama ciddi durumların teşhis edilmesini sağlar.