Yeni jeostratejik savaş alanı: Nadir toprak elementleri Düşünce Günlüğü Haberleri

Eskişehir’de keşfedilen rezervler Türkiye’nin stratejik önemini artırarak, AB ve ABD karşısındaki konumunu güçlendirecektir. AB’nin Türkiye ile kuracağı iş birliği, ithalatlarını çeşitlendirmelerine, Rusya ve Çin’e olan bağımlılıklarını azaltmalarına yardımcı olabilir.

Dr. Emine Çelik / Uluslararası Güvenlik Uzmanıi

Yirmi birinci yüzyılın enerji, teknoloji ve savunma alanlarında yaşanan dönüşüm, nadir toprak elementlerini (NTE) ve kritik mineralleri (kobalt, lityum, grafit vb.) yeni bir jeopolitik güç kaynağına dönüştürdü. NTE’ler özellikle, yapay zeka sistemleri, hassas silahlar, radarlar, elektrikli araç motorları ve uydu teknolojileri için kritik öneme sahip olmakla birlikte askeri ve teknolojik üstünlük için de vazgeçilmez. NTE’ler lantanit serisi adı verilen, periyodik cetvelde 57-71 aralığında bulunan 15 element ile itriyum ve skandiyumla birlikte 17 kimyasal elementten oluşmaktadır. NTE ile üretilen mıknatıslar “sessiz teknoloji” olarak isimlendirildikleri için tüketiciler için büyük ölçüde görünmez kalırken, aslında modern yaşama güç veren unsuru temsil ediyor.

Tipik modern bir otomobil, cam motorlarından koltuk ayarlarına kadar her şeyi kontrol eden yaklaşık kırk farklı NTE mıknatısı içerir. Elektrikli araç motorları tasarımcıları verimli güç dönüşümü için özellikle bu güçlü mıknatıslara güvenmekle birlikte modern her ev de elektrikli araçlardan daha fazla NTE içeriyor. Dolayısıyla ulaşımın ötesinde, tüketici elektroniğinde de birden fazla mıknatıs içeren ürünler de günlük hayatta insanların kullanımına sunulduğunu belirtmek gerekiyor. Ek olarak hoparlörlerden titreşim motorlarına ve kamera odaklanmalarına kadar akıllı telefon mekanizmalarına güç sağlayan en az 12 adet NTE içeren mıknatıs bulunmakta. Söz konusu bu mıknatıslar, sayısız cihazın minyatürleşmesine olanak tanırken, enerji verimliliğini de artırıyor. NTE mıknatısları olmasaydı, modern teknoloji önemli ölçüde daha büyük, daha ağır ve daha az verimli olurdu.

ÇİN HEGEMONYASI

Çin’in dini lideri Deng Xiaoping’in 1992’de söylediği “Orta Doğu’da petrol var ama Çin’inde nadir toprak elementleri var” ifadesi aslında Çin’in NTE’ler üzerindeki hakimiyetinin temel vurgusu olarak nitelendirilebilir. Öyle ki Çin’in söz konusu tarih itibarıyla madencilik yasalarını genişlettiği/geliştirdiği, NTE’lerin çıkarılması, ayrıştırılması ve saflaştırılmasına ilişkin bir dizi işlemi de yeniden dizayn ettiği ifade edilebilir. Dönem itibarıyla en yakın rakibi olan ABD’nin ise NTE’lerin çıkarılmasının çevreye verebileceği olası zararları bağlamında madencilik yasalarında sıkı tedbirler getirmesi, Çin karşısında ABD’nin NTE pazarını kaybetmesine neden olduğuna dair öngörüler mevcut. Günümüzde ise Çin, dünyadaki nadir element madenciliğinin yaklaşık yüzde 70’ini ve ayırma, işleme ve mıknatıs üretiminin ise neredeyse tamamını kontrol etmekte. Gelinen noktada da ifade etmek gerekir ki Çin’in NTE’de en üst sırada yer almasının tesadüf olmadığı, madencilik ve işleme teknolojilerine yıllarca yaptığı akıllı yatırımların karşılığını aldığı söylenebilir. Ayrıca, Çin NTE’leri hem kazma hem de rafine etme konusunda da oldukça başarılı.

Çinli firmalar büyük ölçekli operasyonlardan ve devlet desteğinden de kazanç sağlıyor. Bu da onların yurt dışındaki rakiplerini geride bırakmalarına yardımcı oluyor. Trump’ın ikinci başkanlık dönemi itibarıyla Çin de dahil olmak üzere birçok ülkeye ithalat ve ihracata yönelik hamleleri ise Çin hükümetini yeni kısıtlamalara gitmeye teşvik etmiş gözüküyor. Çin’in NTE’lerine yönelik ihracat yasaklarına/kotalarına geçen haftalarda bir dizi düzenleme daha gerçekleşti. NTE’lerin dünya çapındaki akışını kısıtlamak için Çin’in gerçekleştirdiği dramatik hamle, ABD ve küresel toplumu, Arap petrol ambargosunun Ekim 1983’te ham petrol fiyatlarının hızla yükselmesine neden olmasından bu yana ilk potansiyel küresel enerji kriziyle karşı karşıya bırakacağa benziyor.

SAVUNMA SANAYİİ İÇİN KRİTİK ÖNEMİ HAİZ

Çin’in bu madenler üzerindeki tekeli aynı zamanda savunma teknolojilerinin bileşenlerini alıkoymak ve böylece diğer orduları işlevsiz kılmak adına Çin’e ve ortaklarına bir fırsat yaratıyor. Bilindiği üzere en güçlü askeri etkiye sahip ülkeler (nükleer silahların yayılması durumunda) genellikle en gelişmiş savunma teknolojilerine sahip olanlardır. Gelişmiş silah sistemleri, iletişim ekipmanları ve navigasyon teknolojilerinin tümü, çalışması için belirli nadir toprak bileşenleri gerektirir. Bu nedenle, teknoloji ve NTE birbirine daha bağımlı konular haline geldikçe, ikincisine erişimin reddedilmesi ülkelerin teknoloji avantajı kaybetmesine neden olabilir. Lockheed Martin şirketinin F-35’lerde Çin menşeili NTE’leri kullanması, Çin hükümetinin NTE ihracatı üzerinden kontrolleri sonucu F-35 üretme kabiliyetini nasıl etkileyeceğini gözler önüne serdi. Bu nedenle ülkelerin savunma sanayii alanlarında ürettikleri IHA, SIHA, modern jetler, denizaltılar, lazerler, elektronik donanım ve daha fazlası için NTE’lere kesintisiz erişime sahip olabilmesi ulusal güvenlik bağlamında kritik öneme sahip.

YAPAY ZEKA ÇALIŞMALARININ CAN DAMARI

Yapay zeka, endüstrileri ve toplumu hızla dönüştürüyor ve iş akışı otomasyonundan dil üretimine kadar devrim niteliğinde ilerlemelere öncülük ediyor. Ancak bu heyecanın ardında giderek artan bir endişe yatıyor: Yapay zekanın NTE’lere ve kritik madenlere olan bağımlılığı. Yapay zeka sistemleri, dünyanın her yerinde bulunan veri merkezlerinde depolanan büyük miktarda bilgiye bağımlı. Büyük dil modelleri gibi sistemleri çalıştırmak için gereken veri işleme ve enerji gereksinimleri, normal bilgi işleminden çok daha yoğundur. Bu, tümü NTE gerektiren soğutma sistemlerine, gelişmiş mıknatıslara ve sürdürebilir enerji kaynaklarına yönelik yüksek bir talebi açığa çıkarıyor. Bu bağlamda da NTE ve kritik mineraller yapay zeka teknoloji gelişiminin can damarı olarak adlandırılmaya hak kazanıyor. Benzersiz manyetik ve iletken özellikleri nedeniyle ödüllendirilen NTE’ler, gelişmiş bilgi işlem sistemlerine güç sağlayan donanımın temel bileşenidir. Karmaşık hesaplamalara olanak tanıyan yarı iletkenlerden, benzeri görülmemiş miktarda bilgi işleyen devasa veri merkezlerine kadar NTE’ler, dijital yapay zeka devriminin üzerinde durduğu fiziksel temeli oluşturuyor.

ZENGİN REZERVİYLE YENİ GÜÇ: TÜRKİYE

Türkiye dünyanın en büyük ikinci NTE rezervinin, Eskişehir’in Beylikova ilçesinde keşfi kritik bir öneme sahip. 694 milyon ton olarak tahmin edilen rezerv, şu anda 800 milyon ton rezervle en büyük NTE sahasına sahip Çin›den sonra ikinci sırada yer alıyor. Türkiye’nin mevcut jeostratejik konumu göz önüne alındığında belirtmek gerekir ki küresel caydırıcılık politikasını desteklemek için güçlü bir NTE rezervine ihtiyaç duyulmakta. Kanıtlanmış rezerve ilişkin umut verici gelişmeler yaşanmakla birlikte, söz konusu NTE’lere ilişkin süreçlerde uluslararası bir know how olduğunu da vurgulamak gerekir. Ki bu konuda da Çin’in başat aktör olduğunu vurgulamakta fayda var. Ancak ilk olarak belirtmek gerekir ki, yeni keşfedilen NTE rezervlerinin Türkiye ve Batılı ülkelerle iş birliği açısından siyasi, ekonomik ve güvenlik açısından etkileri olacaktır. Siyasi açıdan, yeni keşfedilen rezervler Türkiye’nin stratejik önemini artırarak, AB ve ABD karşısındaki konumunu güçlendirecektir. Türkiye ile iş birliği, AB ülkelerinin ithalatlarını çeşitlendirmelerine, Rusya ve Çin’e olan bağımlılıklarını azaltmalarına yardımcı olabilir. Son olarak, bu iş birlikleri karşılıklı bağımlılığı teşvik edebilir, tehdit algısını en aza indirebilir ve NTE sektöründe iş birliği için daha verimli koşullar yaratabilir. Bu bağlamda da Eskişehir’deki NTE yataklarının Türkiye’nin yükselen savunma sanayisi, enerji sanayisi ve teknolojik yatırımlarında kritik bir öneme sahip olduğu unutulmamalı. Sonuç olarak stratejik olarak NTE rezervi artık bir lüks değil, zorunluluk halini almıştır. Gelecekteki olası çatışmalarda caydırıcılık, karşılık verme ve kazanma yeteneğinin de buna göre şekilleneceği akıllardan çıkarılmamalıdır.