“Ustam Ölmüş” (2) Fatma Barbarosoğlu

Bu köşenin daimî okuyucuları otuz yıldır yazılarımı hangi açıdan yazdığımı biliyor. Gençler ve ilk defa bendenizin bir yazısını okuyacaklar için şunu söylememe müsaade edin lütfen: Hayata dair büyük cümleler, büyük genellemeler yapmaktan itina ile uzak dururum. Gündelik hayatın izinde, gündelik hayatın zaman ve mekân örgütlenmesi etrafında, dönemleri kavramaya, anlamaya çalışırım. Bu anlamda, ambardan alınan bir buğday tanesinin ambarı temsil etme gücüne sahip olduğunu düşünen tarihçilerin ekolüne

Bu köşenin daimî okuyucuları otuz yıldır yazılarımı hangi açıdan yazdığımı biliyor. Gençler ve ilk defa bendenizin bir yazısını okuyacaklar için şunu söylememe müsaade edin lütfen: Hayata dair büyük cümleler, büyük genellemeler yapmaktan itina ile uzak dururum. Gündelik hayatın izinde, gündelik hayatın zaman ve mekân örgütlenmesi etrafında, dönemleri kavramaya, anlamaya çalışırım. Bu anlamda, ambardan alınan bir buğday tanesinin ambarı temsil etme gücüne sahip olduğunu düşünen tarihçilerin ekolüne kendimi yakın hissederim

Nitekim geçen hafta dikkatinize sunduğum Fevzi Usta’nın hikâyesi geçim ekonomisinin hüküm sürdüğü yılları temsil açısından kıymetli bir biyografi. Pek çok açıdan kıymetli olmakla birlikte benim üzerinde durmak istediğim husus, Aristoteles’in işaret etmiş olduğu erdem ve beceri arasındaki benzerliği görünür kıldığı sahneler. Aristoteles erdem ve becerinin her ikisinin de pratik olduğunu söyler: “Yapmayı öğrenmemiz gereken şeyleri yaparak öğreniriz; örneğin, inşa ederek inşaatçı, lir çalarak lir sanatçısı oluruz. Aynı şekilde adil eylemlerde bulunarak ölçülü ve cesur eylemlerde bulunarak cesur oluruz.”

Fevzi meslek edindirme kursunda demircilik için uygun görülür. Lakin Fevzi kirli paslı demirciliği sevmez, daha temiz bir zanaat öğrenmek ister. Ustasının cevabı “Bak terziye, boynu bükülecek, eğilirken sararıp göçecek. Demirci adam öyle mi ya?! Hep çalışacaksın, vücudun dipdiri kalacak, güçlü kuvvatlı olacaksın.” 

Tarım toplumunda erkeklerin kas gücü önemli. Kas gücüne dayanarak ortaya koydukları işler onları toplum içinde öne çıkaran, itibar sahibi olmalarını sağlayan biyolojik sermayeleri.  

Kursiyer Fevzi’nin öğretmen/ustasının bu sözüne inanmasını sağlayan nedir? Her ne kadar Fevzi iki yıllık bir kursiyer olarak bir eğitim kurumun içinde olsa da bir zanaat öğrenmektedir. Yani teorik olarak öğrendiğini pratik olarak uygulamaktadır. Teori-pratik birlikteliği önemli. Hâl böyle olunca öğrenen kişi, yani usta çırak ilişkisindeki çırak, ustam dediği kişinin doğru bildiğine, doğru yaptığına inanır, inanmak zorundadır. Onun bu inancını besleyen, ustanın yaptığı işlerde ortaya koyduğu işçiliği, bu işçiliği neticesinde toplumdan gördüğü itibardır. Ustasının itibarı ileride çırağın toplumsal-kültürel sermayesine dahil olacak; “Zanaatı filan ustaya çıraklık ederek öğrenmiştir” cümlesi, takdir belgesi gibi dilden dile aktarılacaktır.

Geçen hafta beş çocuğuna ve üç çırağa yemek yapan, çırakların kara yağlı elbiselerini yıkayan, onları çocuklarından ayrı tutmayan Usta’nın karısı Fahriye Ana’yı hürmet ve vefa ile anan Fevzi Usta’nın duygularını aktarmıştık. İstisnaları olmakla birlikte bu özellik dönemin ruhunu yansıtır. Nitekim Richard Sennett Zanaatkâr adlı eserinde Orta Çağ’da atölyenin zanaatkârın yuvası olduğundan bahsederek bütün çalışanların atölyede yiyip içtiklerini ve orada uyuduklarını anlatır. Usta, çıraklarının üstünde ebeveyn otoritesine sahiptir:

“Bütün orta çağ loncaları aile hiyerarşisi üzerinde yükselirdi; ancak bunların kan bağına sahip olması zorunlu değildi. Usta zanaatkar, akrabası olmasa bile kendi altındaki kalfalar ve çıraklar karşısında yasal bakımdan ebeveyn statüsüne sahipti. Bir baba, kendi oğullarını usta zanaatkara teslim ederken onu baba vekili tayin eder ve özellikle de yanlış davranışlar karşısında kendisinin fiziksel şiddet uygulama hakkını da ona devrederdi.”(s.87)

Klasik eğitimde öğretenin öğrenen üzerindeki otoritesi sorgulanamaz bir hüviyete sahipti.

Fevzi Usta’nın hikâyesine devam edelim...

İşi layıkıyla öğrenen, maharetini yaptığı at arabalarının tekerinde ortaya koyan –“iyi demir ustası, at arabasına yaptığı tekerden belli olur”- Fevzi, köyüne dönüyor. Kardeşini kendine çırak edip işine dört elle sarılıyor.  

Arabasını yapıp, tekerini takıp kasasını boyuyor, kasaya alı al moru mor bir karanfil konduruyor. Arabayı görenler imza niyetine resimlenmiş karanfili yerli yerinde bulunca “Bu arabayı Fevzi Usta yapmış” diyerek namını kulaktan kulağa yayıyor. 

İşleyen demir her daim ışıldıyor, cebi para görüyor Fevzi Usta’nın. Köylünün cebine pek de kolayına uğramayan para. Henüz 18 yaşında bedeni sıhhatli, teknesi bereketli. Evinde evli, köyünde köylü demirci ustası, gelen siparişlere zor yetişirken... Köylerinden Almanya’ya işçi gidenlerin ardından bir şüphe düşüyor zihnine. Ekmek teknesi hep böyle mi olacaktır?  Fevzi Usta’nın da aklına girer Almanya. At arabası yapan demirci Fevzi Usta, karısını ve çocuklarını ardında bırakıp gurbetin yoluna düşer.

Beş yıl çalışır Hans’larla omuz omuza. Biriktirdiği para ile kasabada verimli topraklar alır. Tarıma başlarlar. Çoluk çocuk çalışırlar. Köyünden çıraklık eğitimi almak için çıkan, hayatı boyunca çalışan, doğru zamanda doğru yerde olmanın ilmini takip eden Fevzi Usta, sonunda Denizli’ye bir aile apartmanı yaptırır.

İlk okuldan sonra annesini ve kardeşlerini ardında bırakıp hayata atılan yetim Fevzi, bütün ömrü boyunca elinin emeğini yemiş, yedirmiş.

Ziya Paşa’nın beytine referans gösterilecek bir hayatın takipçisi gibi gelmedi mi size de?

“Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz/Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde”