Sanatın tarafsızlık masalı Samed Karagöz

Uzun yıllar boyunca sanat dünyası kendisini siyaset üstü bir alan olarak tanımlamayı severdi. Bienallerin kataloglarında, müze direktörlerinin konuşmalarında ve küratör metinlerinde aynı cümle tekrar edilirdi: Sanat evrenseldir, sanat sınırları aşar, sanat siyasetin ötesindedir. Bugün ise bu söylemin büyük ölçüde çöktüğünü görüyoruz. Bienaller artık yalnızca sanat etkinlikleri değil; devletlerin, ideolojilerin ve diplomatik hesapların sahneye çıktığı kültürel alanlara dönüşmüş durumda. Bu dönüşümün

Uzun yıllar boyunca sanat dünyası kendisini siyaset üstü bir alan olarak tanımlamayı severdi. Bienallerin kataloglarında, müze direktörlerinin konuşmalarında ve küratör metinlerinde aynı cümle tekrar edilirdi: Sanat evrenseldir, sanat sınırları aşar, sanat siyasetin ötesindedir.

Bugün ise bu söylemin büyük ölçüde çöktüğünü görüyoruz. Bienaller artık yalnızca sanat etkinlikleri değil; devletlerin, ideolojilerin ve diplomatik hesapların sahneye çıktığı kültürel alanlara dönüşmüş durumda.

Bu dönüşümün en görünür örneklerinden biri, son yıllarda bienaller etrafında yaşanan politik tartışmalar. Rusya-Ukrayna savaşının ardından birçok uluslararası sanat etkinliğinde Rusya ve Rus kültürü tartışma konusu olmuş, bazı kurumlar Rusya’yı dışlama kararı almıştı. Hatta işi o kadar ileri götürdüler ki Rus klasiklerini bile müfredattan çıkarttılar. Bienaller ise bir anda kendilerini uluslararası siyasetin ortasında buldu.

Bu gelişme sanat dünyasının uzun zamandır gizlemeye çalıştığı bir gerçeği görünür kıldı: Bienaller zaten başından beri siyasetin içindeydi. Ulusal pavyon sistemi bunun en açık göstergesidir. Venedik Bienali gibi etkinliklerde ülkeler kendi pavyonlarını kurar, sanatçılarını gönderir ve bir tür kültürel temsil yarışına girerler. Bu sistemin kendisi başlı başına bir kültürel diplomasi mekanizmasıdır.

Dolayısıyla sanat dünyasının “siyaset dışı” olduğu iddiası başından beri bir illüzyondan ibaretti. Fakat bugün asıl tartışma başka bir noktada yoğunlaşıyor: Bienaller hangi siyasi krizlerde nasıl bir tavır alıyor?

Son yıllarda bu sorunun en çarpıcı örneği İsrail meselesinde ortaya çıktı. Gazze’de yaşanan yıkım ve binlerce sivilin ölümü dünyanın dört bir yanında sanatçılar, küratörler ve akademisyenler tarafından protesto edilirken, birçok bienal yönetimi bu konuda son derece temkinli hatta sessiz kalmayı tercih etti.

Dahası, bazı büyük bienaller İsrail’i ulusal pavyonuyla etkinliklere davet etmeye devam etti.

Bu durum sanat dünyasında ciddi bir tartışma doğurdu. Çünkü bienallerin bir kısmı başka siyasi krizlerde hızlı ve sert kararlar alabilirken, İsrail söz konusu olduğunda aynı refleksi göstermemeleri dikkat çekici bir çifte standart olarak görülüyor.

Eleştirilerin merkezinde ise şu soru var:

Sanat kurumları gerçekten evrensel değerleri mi savunuyor, yoksa politik riskleri hesaplayarak seçici bir etik mi uyguluyor?

İsrail’in uluslararası sanat etkinliklerine katılımı uzun süredir “artwashing” tartışmasının parçası olarak görülüyor. Artwashing, devletlerin, kurumların, şahısların sanat ve kültür alanını kullanarak uluslararası imajlarını parlatma stratejisini ifade ediyor.

Bu strateji özellikle bienaller gibi küresel görünürlüğü yüksek platformlarda daha belirgin hale geliyor. Ulusal pavyonlar yalnızca sanat üretimini değil aynı zamanda ülkelerin kültürel imajını da temsil ediyor. Dolayısıyla bu pavyonlar çoğu zaman sanatın ötesinde diplomatik araçlara dönüşüyor.

Bugün birçok sanatçı ve kültür çalışanı, bienallerin bu gerçeği görmezden geldiğini düşünüyor. Bienal yönetimleri çoğu zaman “sanatçılar devletlerden bağımsızdır” argümanını öne sürüyor. Ancak ulusal pavyonların doğası zaten bu savunmayı tartışmalı hale getiriyor. [Türkiye’nin Venedik Bienali’ndeki durumu ise neredeyse diğer bütün ülkelerden ayrılıyor. Çünkü Venedik Bienali türkiye Pavyonu doğrudan bir devlet kurumu tarafından değil, biz özel vakıf olan İKSV tarafından düzenleniyor]

Bir pavyonun finansmanı devlet tarafından sağlanıyorsa, küratöryal süreci diplomatik kurumlar organize ediyorsa ve bu pavyon ulusal temsil iddiasıyla kuruluyorsa, o pavyonu tamamen apolitik bir alan olarak görmek mümkün değildir.

Bu nedenle bienallerin bugün karşı karşıya olduğu mesele yalnızca sanatla ilgili değil, etikle de ilgilidir.

Bienaller gerçekten küresel sanatın özgür alanları mı, yoksa devletlerin kültürel vitrini mi?

Bu soruya verilen cevaplar çoğu zaman net değildir. Bienal direktörleri genellikle “diyalog alanı yaratmak” gibi diplomatik ifadeler kullanır. Ancak bu dil çoğu zaman gerçek bir etik pozisyon almaktan kaçınmanın başka bir biçimi gibi görünür.

Sanat dünyası uzun süredir kendisini eleştirel düşüncenin merkezi olarak tanımlar. Fakat Gazze gibi trajediler karşısında sergilenen kurumsal çekingenlik, bu iddianın ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor.

Belki de bugün bienallerin en büyük krizi estetik değil, ahlaki bir krizdir.

Sanatın siyasetten tamamen bağımsız olduğu fikri zaten hiçbir zaman gerçekçi değildi. Ancak bugün yaşanan tartışmalar, sanat kurumlarının yalnızca politik gerçeklikten değil, etik sorumluluktan da kaçamayacağını ortaya koyuyor.

Eğer bienaller gerçekten eleştirel düşüncenin alanı olmak istiyorsa, önce kendi çifte standartlarıyla yüzleşmek zorundadır. Çünkü sanatın en büyük gücü yalnızca temsil etmek değil, aynı zamanda gerçeği görünür kılmaktır.

Ve bazen en zor soru, galerilerin duvarlarında değil, bienalin kapısında sorulur:

Kimi içeri alıyoruz, kimi dışarıda bırakıyoruz?