Pozitif ve negatif düşüncenin gücünü hafife almayalım

Gerçekte herhangi bir etki göstermediğini bildiğimiz ilaç ya da tıbbi cihaz uygulamalarına plasebo (placebo) deniyor. Son günlerde sosyal medyada şırınganın kapağını açmayıp kendine zayıflama ilacı enjekte ettiğini sanan bir kadının, ilaç vücuduna girmese de gerçekten zayıfladığından bahsediliyor. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı öğretim üyesi, psikiyatri uzmanı ve sinirbilim doktoru Doç. Dr. Berker Duman’a bunun mümkün olup olmadığını sorduğumuzda “Elbette mümkün. Her gün benzeri çok sayıda örnek yaşanıyor” diyor. Acıbadem Kayseri Hastanesi nöroloji uzmanı Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu’na göre de plasebo etkisi biliminsanları tarafından artık psikolojik bir durumdan çok ölçülebilir nörobiyolojik süreçleri olan bir fenomen kabul ediliyor. Madalyonun bir de negatif yüzü var: Nosebo (nocebo).

‘Kişinin beklentilerinden kaynaklanıyor’

PLASEBO NEDİR?

Bir kişinin etkili bir tedavi almamasına rağmen (hap, iğne veya işlem) gerçek bir iyileşme veya rahatlama hissetmesine plasebo diyoruz. Plasebo etkisi biliminsanları tarafından artık psikolojik bir durumdan çok ölçülebilir nörobiyolojik süreçleri olan fenomen kabul ediliyor. İçinde etkili bir madde olmayan tablet, baş ağrısı olan birine verilirse ve “Bu ilaç baş ağrını geçirecek” denirse kişi buna inanıyor, gerçekten ağrısı azalabiliyor. İşte bu etkinin, tedavinin kendinden değil, kişinin beklentilerinden ve inancından kaynaklandığı düşünülüyor.
(Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu)

Plasebo gerçekte herhangi bir aktivite göstermediğini bildiğimiz ilaç veya tıbbi cihaz uygulamalarının tamamı olarak tanımlanabilir. Çok basitçe ‘boş ilaç’ diyebiliriz. Obez biri kendine zayıflama iğnesi enjekte ettiğini sanıp gerçekten kilo verebilir. Bu mümkün. Her gün benzeri çok sayıda örnek yaşanıyor. Tıpta tüm tedaviler belirli bir bağlamda uygulanıyor. Hekimin hastaya “Bu sana iyi gelecek” demesi, beden dili, şırınga gibi nesnelerin varlığı; hastanın geçmiş tedavi deneyimleri, tedaviye ilişkin beklentileri, ‘İyi olacağım’ ya da ‘Benimle ilgileniliyor’ gibi pozitif düşünceleri işte bu ‘boş ilaç’ içeriğini oluşturuyor. Plasebonun uygulama yolu ve fiziksel özellikleri de etkinliğini değiştirebilir. Örneğin iğne olunca “Daha etkili oldu” deniyor. Halbuki içindeki ilaç, tabletle neredeyse aynı. (Doç. Dr. Berker Duman)

‘Beyin fizyolojik yanıt üretiyor’

SİSTEM NASIL ÇALIŞIYOR?

Beyin görüntüleme teknikleri (fMRI, PET), nöropsikiyatrik, nörofizyolojik ve nörobiyokimyasal çalışmalar sonucunda plasebo verilen kişilerde gerçek biyolojik değişimler gözlemleniyor. Araştırmalar plasebonun beyinde şu sistemleri aktif hale getirdiğini gösteriyor: Endorfin salgısı artıyor ve dolayısıyla doğal ağrı kesici etkisi oluşuyor. Dopamin sistemi aktive oluyor, motivasyon ve ödül hissi artıyor. Beynin ağrıyla ilgili bölgelerinde (prefrontal korteks ve anterior singulat korteks) ağrı eşiği yükseliyor. Yani kişi ‘İyileşeceğim’ diye düşündüğünde, bu sadece bir düşünce olarak kalmıyor. Beyin gerçekten kimyasal ve fizyolojik yanıt üretiyor. Kısacası plasebo psikolojiyi ve biyolojiyi ortak bir noktada buluşturuyor. (Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu)

‘Hekim-hasta ilişkisini zedeleyebiliyor’

UYGULAMA ETİK Mİ, HASTA BİLSE ETKİLİ OLUR MU?

Plasebo etkisi klinikte kullanılan bir yöntem ancak etik olarak kullanımı, nasıl uygulandığına bağlı. Plasebo uygulaması hekim-hasta ilişkisini zedeleyebiliyor ve hastanın karar verme hakkı gibi etik ilkelerle çatışabiliyor. Bu yüzden günümüzde çoğu kılavuz, aldatıcı plasebo kullanımını uygun bulmuyor. Tıbbi uygulamalarda ‘aldatmadan plasebo’ kavramı benimseniyor. Yani hastaya açıkça “Bu tedavi aktif ilaç içermiyor ama bazı hastalarda fayda sağlayabiliyor” deniyor. Araştırmalar bu şekilde de plasebo etkisinin çalışabildiğini gösteriyor.
(Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu)

‘Doğal ağrı kesici mekanizması zayıflıyor’

NOSEBO NEDİR?

Plasebo etkisinin zıddına nosebo diyoruz. Bir kişi olumsuz beklentileri nedeniyle, bir tedavi zararlı olmasa bile yan etki yaşayabiliyor. Negatif beklenti kişinin vücudundaki stres hormonlarını yükseltiyor. Beynin ağrı ve tehdit işleme bölgeleri aktive oluyor. Ödül sistemini yöneten dopamin azalıyor. Motivasyon düşüyor ve endorfin sistemi baskılanarak doğal ağrı kesici mekanizması zayıflıyor. (Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu)

En iyi örnek kemoterapi hastalarının ilacın yan etkilerine yönelik olumsuz beklentileri nedeniyle ‘İlaç bende şiddetli bulantı-kusma yapacak’ düşüncesiyle boş ilaç uygulansa da bunu yaşamalarıdır. İlaçların prospektüslerini okumak veya Google’dan araştırma yapmak da olumlu ve olumsuz etkilere yol açabilir. Sonuç olarak plasebo ve nosebo zihin-beden etkileşimi açısından önemli ve halen gizemini koruyan fenomenlerdir.  (Doç. Dr. Berker Duman)