Milyonlarca sivrisineği ortalığa saldılar, hepsinin özelliği değişti Sözcü Gazetesi

2021-2023 yılları arasında ABD'nin Florida eyaletindeki Florida Keys bölgesinde milyonlarca genetiği değiştirilmiş sivrisinek doğaya bırakıldı. Biyoteknoloji şirketi tarafından yürütülen projede, hastalık taşıyan sivrisineklerin üremesini engelleyerek sayılarını azaltmak hedeflense de uygulama, genetik müdahalenin olası sonuçları konusunda tartışmalara yol açtı.

Projeye karşı Change.org üzerinden başlatılan imza kampanyasında 100 binden fazla kişi uygulamanın durdurulmasını istedi. Endişelerin başında, doğaya bırakılan genetiği değiştirilmiş canlıların kontrolünün kaybedilebileceği düşüncesi geliyordu.

Hedefte hastalık taşıyan sivrisinekler var

Projede, bilimsel adı Aedes aegypti olan sarı humma sivrisineği hedef alındı. Bu tür, dang humması, Zika ve sarı humma gibi hastalıkların yayılmasında rol oynuyor.

İnsan yerleşimlerine kolayca uyum sağlayabilen bu sivrisinekler, saksı altlıkları ve küçük su birikintileri gibi alanlarda üreyebiliyor. Böcek ilaçlarına karşı gelişen direnç de mücadeleyi zorlaştırıyor.

Bu nedenle şirket, sivrisinekleri doğrudan ilaçlarla öldürmek yerine üreme süreçlerini hedef alan genetik bir yöntem geliştirdi.

Genetiği değiştirilmiş sivrisinekler nasıl çalışıyor?

Şirketin Florida'da kullandığı OX5034 adlı genetik hat, dişi yavruların yetişkinliğe ulaşmasını engellemeyi amaçlıyor.

Proje kapsamında genetiği değiştirilmiş erkek sivrisinekler doğaya bırakılıyor. Bu sivrisinekler yabani dişilerle çiftleştiğinde ortaya çıkan yavrular, tasarlanan genetik özelliği miras alıyor. Dişi yavruların büyük bölümünün hayatta kalamaması, erkek yavruların ise yaşamlarını sürdürerek geni sonraki nesillere aktarması hedefleniyor.

Dişi sivrisinekler insanları ısırarak hastalıkların yayılmasında rol oynadığı için bu yöntemin, hedef türün popülasyonunu azaltması bekleniyor.

Sistemin önemli bir özelliği de genetik değişikliğin doğada kalıcı hale gelmesini önlemeyi amaçlaması. Şirketin tasarımında, genetik etkinin birkaç nesil içinde ortadan kaybolması hedefleniyor.

Laboratuvarda kullanılan antibiyotik neden önemli?

Genetik mekanizmanın kontrolünde tetrasiklin adlı antibiyotik kullanılıyor. Laboratuvar ortamında bu madde sayesinde sivrisineklerin gelişimini etkileyen genetik mekanizma baskılanabiliyor ve böcekler üretilebiliyor.

Doğaya bırakıldıklarında ise aynı koşulların bulunmaması nedeniyle mekanizmanın devreye girmesi amaçlanıyor. Böylece dişi yavruların hayatta kalması engellenirken genetik değişikliğin çevrede kalıcı biçimde yayılmasının önüne geçilmesi hedefleniyor.

Proje işe yaradı mı?

Projeyi yürüten şirket, Florida'daki pilot uygulamanın tasarlandığı şekilde çalıştığını bildirdi. Şirket, genetiği değiştirilmiş erkeklerle çiftleşen yabani dişilerin yavrularında hedeflenen sonuçların gözlendiğini ve genetik özelliğin salım yapılan bölgelerde birkaç nesil içinde ortadan kaybolduğunu açıkladı.

Şirketin Brezilya'daki uygulamalarında da bazı bölgelerde hedef sivrisinek popülasyonunun yüzde 90'a varan oranlarda azaldığı bildirildi. Ancak sivrisinek sayısındaki düşüş, hastalık vakalarının aynı oranda azalması anlamına gelmiyor. Florida'daki pilot uygulama da yöntemin büyük bir salgını önlediğini kanıtlayacak ölçekte değildi.

Genetik müdahale neden tartışılıyor?

Yöntemin hedefi hastalık taşıyan sivrisineklerin sayısını azaltmak olsa da bazı güvenlik soruları henüz önemini koruyor. Genetik materyalin yabani popülasyonlarla etkileşimi, antibiyotiğin çevrede bulunmasının sistem üzerindeki olası etkileri ve uzun vadeli sonuçlar tartışılan konular arasında yer alıyor.

Ayrıca sivrisinekler belirli bir bahçede kalmadığı için uygulamanın etkileri, projeye onay vermeyen kişilerin yaşadığı alanlara da ulaşabiliyor. Bu durum, genetik müdahalelerde karar verme ve toplumun onayını alma konularını gündeme getiriyor.

Sivrisineklerin ekosistemde diğer canlılar için besin kaynağı olması da dikkate alınması gereken bir başka unsur. Bu nedenle bir türün sayısını azaltmanın çevre üzerindeki uzun vadeli etkilerinin araştırılması önem taşıyor.

Florida'daki proje, hastalık taşıyan sivrisineklerle mücadelede yeni bir yöntem sunuyor. Ancak yöntemin gerçek başarısını değerlendirmek için yalnızca sivrisinek sayılarındaki değişimin değil, hastalık vakalarının ve çevresel etkilerin de bağımsız araştırmalarla izlenmesi gerekiyor.