Maliye artık her an her yerde Sözcü Gazetesi

Vergi Denetim Kurulu (VDK) 2025 yılı faaliyet raporu yayımlandı. VDK faaliyet raporu konusunda en titiz kurumlardan birisi. Zamanında ve detaylı rapor yayımlama geleneğini sürdürüyorlar. Bu konuda kendilerini tebrik ederiz.

Aynı kadroyla daha fazla tarhiyat ve ceza önerilmiş

Vergi Denetim Kurulu 17 bin 882 kadroya sahip. Ancak bu kadrolardan ancak 7 bin 295’i dolu. 2021 yılında dolu kadro sayısı 7.776 idi. Dolayısıyla yıllar içinde vergi denetim kadrosunun artmak bir yana azaldığını görüyoruz.  Vergi müfettişleri dışında kurumda görevli çoğu gelir uzmanı unvanlı toplam 2 bin 41 kişi daha hizmet veriyor.  Bir vergi müfettişinin 2025 yılındaki ortalama maliyeti 1 milyon 675 bin lira, buna karşılık müfettiş başına fayda 40 milyon 287 bin lira olarak hesaplanmış.

VDK’nın 2025 yılında OECD’nin Vergi İdareleri 3.0 çerçevesini benimseyerek denetim anlayışını kökten dönüştürme çabası içinde olduğunu görüyoruz.

Vergi denetimi artık “sonradan müdahale eden bir kontrol aracı” olmaktan çıkmaya başlıyor; risk temelli, veri odaklı ve mükellef davranışını merkeze alan proaktif bir kamu fonksiyonu olarak yeniden konumlandırılma yaklaşımına geçiliyor.

Vergiye uyum ve bunun denetimi, mükelleflerin olağan ekonomik faaliyet akışına entegre edilmektedir.

Vergi denetiminin başarı ölçütü yalnızca inceleme sayısı, bulunan matrah farkı veya önerilen ceza tutarı değil; geniş mükellef kitlesine temas, erken tespit ve kalıcı davranış değişikliğine evriliyor.

5 farklı denetim kanalı

2025 yılında denetim sadece vergi incelemesi gibi tek bir araca dayanmaktan çıkmış; beş farklı denetim kanalı kullanılmaya başlanmıştır. Denetim kanalları;

- Vergi incelemeleri,

- Gözetim uygulamaları,

- Ön tespit ve izaha davet,

- Teftiş,

- Saha denetimleri

şeklinde çeşitlendirilmiştir.

Beyanname gözetim programı, kuruluş gözetimli analiz sistemi (KURGAN), yüksek gelir grupları gözetim ve uyum programı, sahte belge gözetim programları sıkı bir şekilde çalıştırıldı. Mükelleflerin kapısı çok sık çalındı. Banka hesapları, tapu kayıtları, kredi kart harcamaları ve benzerleri didik didik edildi. Böylece mükelleflerin yüzde 6.72’sine bir türlü ulaşılmıştır. Bu yıl ve takip eden yıllarda, pek çoğunuzun kapısını maliye çalar veya postacı maliyenin bir izaha davet yazısını getirirse şaşırmayın.

Yapay zeka vergi müfettişi geliyor

Vergi Denetim Kurulu devasa veri tabanlarına erişiyor. Beyanların, defterlerin elektronik olması, banka kayıtları, tapu kayıtları ve benzeri pek çok finansal kayda hızlıca erişilmesi Maliye’nin elini güçlendiriyor.

Verinin işlenmesinde yapay zeka entegrasyonunun etkin kullanımı vergi denetimlerinde önemli bir aşamaya işaret ediyor. 2024 yılında VDK Denetim 3.0’a geçti. Yani seviye atladı. Şu anda makine öğrenmesi ve ajansal yapay zekanın, başka bir deyişle “Yapay Zeka Vergi Müfettişi”nin temellerini oluşturacak adımlar atılıyor. Yapay zeka vergi müfettişi demek, siz uyurken bile hesaplarınızı didik didik eden, tekrar tekrar farklı yönleri ile inceleyen, yorulmak nedir bilmeyen bir müfettiş demektir. Anlayacağınız, önümüzdeki dönem yanlış yapan mükellefin hızlıca tespit edileceği bir dönem olacak.

Beklentilerimiz ve bazı tavsiyelerimiz

VDK’daki dönüşüm gayretlerini ilgiyle izliyoruz. Ancak bazı konularda beklenti ve tavsiyelerimizi de sıralamadan geçemeyeceğiz.

- Vergi denetimlerinde OECD’nin Vergi İdareleri 3.0 çerçevesinin de ana unsurlarından biri olan “Mükellef
Hakları” konusu öncelikli
alan olarak görülmelidir.

- Vergi denetimlerinin mükellefin zaman ve enerjisini tüketmemesi ve ilave mali yük getirmemesi gerekir. 

n Mükelleflerin gönüllü uyumu istenirken, toptancı yaklaşımlardan kaçınılmalıdır. Örneğin, serbest çalışan avukatların kamudaki avukatlara göre daha düşük gelir elde etmesi bir risk parametresi olarak yer alamaz. Her mükellefin durumu, geliri, harcaması, müşterisi ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

- Mevzuat altyapısı olmayan “Nereden buldun?” düzenlemesinin uygulandığı izlenimi veren denetimler konusunda hassas olunmalıdır. Mevzuatta açıkça verilmemiş yetkinin kullanılmaması konusu önem taşır.

- Tüm sistemi yapay zekaya teslim ettiğimizde, yapay zekanın yapacağı hatanın telafisi çok güç olabilir. Bu nedenle “Yapay zeka hata yapar” cümlesi hatırda tutulmalıdır.

- Denetimde felsefe değişikliğinin müfettiş yardımcısından Başkana kadar özümsenmesi gerekir. Çünkü mükelleflerden tarafımıza ulaşan geri bildirimler, daha fazla matrah farkı bulma, daha çok ceza önerme yaklaşımının önüne henüz geçilemediği yönünde. Başkanlığın, denetim geribildirimlerini alıp değerlendirecek bir sistemi kurması gerekir.

- Sadece kümesteki kazların değil, gezen, uçan, kaçan kazları da kavramak gerekir.

- Vergi denetiminde; VDK, GİB, vergi yargısı gibi pek çok kurum rol alır. Bu yüzden, faaliyet raporlarında tespit edilen vergi kayıp ve kaçağına ilişkin tüm başarının VDK’ya ait olmadığı, gelir uzmanları başta olmak üzere vergi dairesi çalışanlarının ve diğer pek çok personelin katkısının olduğu hususu da vurgulanarak bu kesimin hakkı teslim edilmeli, gayretleri artırılmalıdır.

- Vergi denetiminde etkinliğin bütüncül şekilde ölçümü için, tarhiyat önerisinden dava sonuçlanıp vergi ve ceza tutarları Hazine kasasına girene kadar olan süreci takip edecek bir sistem kurulmalıdır. Tarhiyat ve ceza önerilerinin ne kadarının tahsil edildiği yönünde veri havuzu oluşturulmalıdır. Yoksa, önerilen tarhiyat dava aşamasında idare aleyhine sonuçlanırsa burada katkıdan çok vergi idaresi ve yargı kurumlarının gereksiz yere iş yükü ile boğulması söz konusu olur.

n Son olarak çok sayıda mükellefe temas edilmesi, denetim yelpazesinin genişlemesi, güzide kurumun içindeki çürük elmaların yanlış yola sapması için uygun zemin hazırlayabilir. Yolsuzluk riskini önlemek için iç kontrol ve denetim mekanizmaları ile teknolojik imkanlar hayata geçirilmelidir.