Kolektif savunmadan modüler ittifaka: NATO’nun Ankara dönüşümü Düşünce Günlüğü Haberleri

Ankara zirvesi, “NATO’dan bir yeni NATO çıkar mı?” sorusunun aradığı dönüşümü, belki de ABD’nin bencil tek taraflılığı ile Doğu’nun yükselen Anti-NATO meydan okuması arasında ortaya koyacağı uzlaşıyla yakalayabilecektir.

Abdullah Zerrar Cengiz/Güney Asya Bölge Uzmanı

Yüzyılın en dinamik ve kırılgan jeopolitik dönüşümlerinden birine tanıklık ediyoruz. İkinci Dünya Savaşı sonrasında küresel statükoyu korumak amacıyla inşa edilen transatlantik güvenlik mimarisi, bugün hem iç çatlaklar hem de Doğu’dan yükselen alternatif bloklar nedeniyle derin bir varoluşsal krizle karşı karşıya. 7-8 Temmuz 2026’da, İran-ABD, İsrail Savaşı, Trump’ın hamleleri, Türkiye-İsrail denklemi, Doğu-Batı kırılmaları ve asimetrik bölgesel çatışmalar gibi çok katmanlı ve kaygan bir zeminde düzenlenecek Ankara NATO Zirvesi yaklaşırken, ittifakın geleceğine dair en temel soru geçerliliğini koruyor:

NATO, “Birimiz hepimiz, hepimiz birimiz için” felsefesine dayanan, karşılıklı güvene, ortak değerlere ve şartsız güvenlik garantilerine dayanan kalıcı bir savunma şemsiyesi altındaki bir müttefik ülkeye saldırı olduğunda, diğer müttefiklerin yardıma koşmada otomatik ve hukuki bir refleksle hareket eden eski kolektif yapısını koruyabilecek mi, yoksa tamamen “ödemeli” yeni bir formata mı bürünecek?

TRUMP’IN “ÖDEMELİ” NATO YAKLAŞIMI

ABD Başkanı Donald Trump’ın Beyaz Saray’daki varlığı, NATO’nun “değerler ortaklığı” zeminini tamamen bir “maliyet-fayda” denklemine indirgeyerek, müttefiklerin savunma harcamalarını gayrisafi yurt içi hasılalarının (GSYİH) yüzde 5’ine çıkarma dayatması ile transatlantik bağları ticari bir ortaklık kalıbına sokmuş görünüyor.

Avrupa Birliği, yıllardır kendi bağımsız “stratejik özerkliğini” inşa etmekte yetersiz kalarak ABD’nin güvenlik şemsiyesine pasif bir bağımlılık geliştirmiş ve Trump’ın “parayı veren düdüğü çalar” ödemeli doktrini karşısında kırılgan bir pazarlık nesnesine dönüşmüştür. İttifak içindeki askeri ve siyasi ağırlığını Washington’ın maliyet-fayda hesaplarına rehin bırakan AB, kolektif bir vizyon üretemediği için yeni parçalı NATO mimarisinde kendi kıtasının güvenliğini dahi inisiyatif alarak koruyamaz duruma gelmiştir.

“Ödediğin veya fayda sağladığın kadar korunursun” felsefesine dayanan bu durum, ülkelerin korunma garantisini otomatik olmaktan çıkarıp, duruma, aktörlerin o anki “al-ver” dengesine ve pazarlık kabiliyetine göre esnetilebilir ve müttefiklerin finansal katkılarına (GSYİH payı) veya o anki jeopolitik çıkarlara göre şekillenir bir hale getirecektir.

Pentagon’un NATO kriz müdahale fonlarındaki Amerikan hava ve deniz unsurlarını azaltma yönündeki pratik adımları, ittifakın caydırıcı gücü olan 5. maddeyi (Kolektif Savunma) suistimal tartışmalarına kapı aralamıştır. Bu yeni ekosistemde 5. Madde, otomatik işleyen hukuki bir refleks olmaktan çıkıp, Washington’ın konjonktürel çıkarlarına göre eğip bükebileceği bir pazarlık enstrümanına dönüşmektedir. Örneğin; NATO’nun resmi üyesi olan Türkiye ile ABD’nin bölgedeki en önemli müttefiklerinden biri olan İsrail arasında yaşanabilecek olası bir askeri sürtüşmede, ABD kaynaklı NATO’nun kurumsal bir felç yaşaması ve 5. Madde’yi işletmekten kaçınması kuvvetle muhtemel gibi duruyor.

SUİSTİMAL MEKANİZMASI

ABD-İsrail-İran üçgenindeki son askeri ve diplomatik tırmanışı bu “suistimal” kalıbına sokan temel dinamiklere baktığımızda NATO’nun 5 maddesi’nin ve kurumsal misyon sınırlarının konjonktüre göre esnetilmesi esasen ittifak için yeni bir olgu değildir. Nitekim 11 Eylül saldırılarının ardından tarihte ilk kez yürürlüğe sokulan bu madde ve beraberinde getirilen “alan dışı” müdahale doktrini, örgütün operasyonel felsefesini kökten değiştirmiştir. Geleneksel olarak üye bir ülkeyi konvansiyonel bir saldırıya karşı korumak üzere tasarlanan kolektif savunma ilkesi; önce Afganistan’da devlet dışı aktörler öne sürülerek bağımsız bir ülkeye yönelik küresel müdahalenin meşruiyet zemini yapılmış, bu genişlemeci emsalin ardından ittifak, güvenlik sınırlarını esneterek Libya’da rejim değişikliğine yol açan doğrudan askeri hava harekâtını yönetmiş, Sudan’da (Darfur) bölgesel krizlere “lojistik ve stratejik müdahale” mekanizmalarıyla eklemlenmiş ve Irak gibi diğer bağımsız coğrafyalarda istikrar operasyonları adı altında kurumsal askeri varlık göstermiştir.

Tüm bu pratik uygulamalar, ittifakın, kolektif savunma maskesi altında asimetrik tehditlerin veya bölgesel krizlerin gerekçe gösterilerek, güçlü aktörlerin jeopolitik ajandaları doğrultusunda açık bir suistimal mekanizmasına dönüştüğünü kanıtlamaktadır. Savunma odaklı kurulan bu enstrümanın bu denli esnetilmesi, zamanla egemen devletlerin iç işlerine ve toprak bütünlüklerine müdahale edilmesinin hukuksal kılıfı haline gelmiştir. Günümüzde ise bu suistimal potansiyeli, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik olası askeri müdahale, tırmandırma ve çevreleme senaryolarında ittifak mekanizmalarının veya “ortak savunma” algısının tek taraflı stratejik çıkarlar uğruna nasıl manipüle edilebileceğine dair en tehlikeli ve güncel emsali teşkil etmektedir.

İran bağlamında yaşadığımız son süreç tam olarak bu kabildendir. İsrail-İran gerilimi; savunma, ittifak hukuku ve meşru müdafaa gibi uluslararası hukukun en temel kavramlarının, sahada statükoyu tek taraflı değiştirmek ve büyük ortakları rızası dışında bir savaşa ortak etmek için nasıl manipüle edilebileceğinin ders kitaplarına girecek nitelikteki modern bir suistimal pratiğidir.

11 Eylül sonrasında ABD, NATO’yu kendi küresel ajandası için genişletip suistimal etmişti. Bugün ise tam tersi bir yönelimle, daha küçük bir ortağın (İsrail), bir süper gücü (ABD) kendi bölgesel savaşına sürüklemek için ittifak bağlarını manipüle ettiğini görüyoruz.

DOĞU AKSININ TAHKİMİ VE ASİMETRİK TEHDİTLER

Batı kendi içinde bu yapısal çatlakları onarmaya çalışırken, Doğu yakasında çok daha somut askeri ve diplomatik bloklar tahkim edilmektedir. Çin, Rusya ve İran ekseni, Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) ve BRICS genişlemesi üzerinden “Anti-NATO” niteliğinde bir koridor inşa etmektedir.

Bunun en somut uygulamalarından ilkini Rusya “Diplomatik Bloklaşma” kapsamında sahaya yansıtmaya çalışmaktadır. Rusya’nın Mayıs 2026’da Afganistan (Taliban) yönetimiyle imzaladığı Askeri-Teknik İşbirliği Anlaşması, Moskova’nın Orta Asya’yı bir tampon bölge olarak tahkim etme ve bölgedeki Amerikan ve müttefiki Pakistan’ın boşluğunu kurumsal olarak doldurma hamlesi olarak okunabilir.

Pakistan ve Afganistan arasındaki Durand Hattı’nda yaşanan gerilimler, savaşın niteliğinin değiştiğini göstermektedir. Konvansiyonel hava gücü zayıf olan aktörlerin, sınır hatlarında İran tasarımı Shahed-101 türevi kamikaze dronlar ve siber/istihbari sızmalar gibi “asimetrik kartları” kullanması, düzenli orduların operasyonel kabiliyetini sınırlandırmakta ve ortaya asimetrik savaş sahasının fiili olarak hayata geçtiğine işaret etmektedir.

Ankara’da şekillenecek “modüler ve ödemeli” bir NATO revizyonu, Moskova ve Pekin cephesinde hem taktiksel bir memnuniyet hem de stratejik bir teyakkuzla karşılanacaktır. Rusya, ittifakın 5. Maddesi’nin şarta bağlanmasını ve transatlantik bağların gevşemesini, müttefikler arasındaki ikili çatlakları derinleştirmek ve kolektif caydırıcılığı zayıflatmak için bir fırsat olarak görebilir. Ancak Türkiye’nin bölgesel fay hatlarında artan askeri nüfuzunu ve bağımsız lojistik gücünü kendi hinterlandı için yakın bir takip odağı yapacaktır. Çin ise, Washington’ın müttefiklerine yönelik ticari dayatmalarını, Avrupa’yı ABD’nin Asya-Pasifik’teki Çin’i çevreleme stratejisinden koparmak için diplomatik bir manivela olarak kullanacaktır. Pekin, Türkiye’nin çok kutuplu “Ankara / Erdoğan Modeli” diplomasisini Batı’nın monolitik blok siyasetini esnetmek adına rasyonel bir zemin olarak kabul ederken, eş zamanlı olarak ŞİÖ ve BRICS gibi alternatif oluşumları asimetrik güvenlik ve küresel tedarik zinciri enstrümanlarıyla tahkim etmeyi hızlandıracaktır.

NATO’DAN YENİ BİR NATO ÇIKAR MI?

İşte bu çok boyutlu sıkışmışlığın ortasında Ankara hem coğrafi konumu hem de askeri-diplomatik kapasitesiyle küresel dengenin merkezinde yer almaktadır. 1952’den bu yana ittifakın güney kanadını koruyan ve en büyük ikinci askeri insan gücüne sahip olan Türkiye, geliştirdiği yerli savunma sanayii (SİHA’lar, KAAN projesi vb.) ile askeri-teknolojik bir çekim merkezi olmaya devam ediyor.

Dolayısıyla Ankara’daki zirveden çıkması muhtemel yeni NATO revizyonunu, küresel ölçekte her krize koşan hantal bir yapı yerine, Baltık, Akdeniz ve Karadeniz gibi alt bölgesel güvenlik havzalarının öne çıktığı esnek bir modeli öngören bir “Modüler” yapı olarak görebileceğimiz gibi, Türkiye’nin uyguladığı “hem NATO üyesi kalma hem de Doğu bloku (Rusya-Çin) ile rasyonel müzakere yürütebilme” stratejisinin (Erdoğan/ Ankara Modeli), ittifakın yeni hayatta kalma rehberi olarak kabul göreceği bir “Stratejik Özerklik” yapısında da görebiliriz.

Sonuç olarak, sadece konvensiyonel devlet tehditlerinin değil, sınır güvenliği, asimetrik terör unsurları ve hibrit savaş taktiklerinin de resmi stratejik konseptin merkezine yerleştirildiği, tehdit tanımlarının güncellendiği, bir yapı olarak karşımıza çıkabilecek “Ankara Deklarasyonu” “NATO’dan bir yeni NATO çıkar mı?” sorusunun aradığı dönüşümü, belki de ABD’nin bencil tek taraflılığı ile Doğu’nun yükselen Anti-NATO meydan okuması arasında ortaya koyacağı uzlaşıyla yakalayabilecektir.

Dolayısıyla Ankara Zirvesi, transatlantik ittifakın ya bencil bir pragmatizme kurban giderek anlamını yitireceği ya da Türkiye’nin öncülük ettiği “stratejik özerklik, adil yük paylaşımı ve terörle tavizsiz mücadele” prensipleriyle kendini yeniden var edeceği bir dönüm noktası olabilir.

Yeni dünya düzeninde NATO, eski romantizminden uzak daha gerçekçi ve parçalı bir yapıya dönüşmek zorundadır. Küresel fay hatları kırılırken Ankara, ittifakı rasyonel zeminde tutan en güçlü çapa ve Doğu-Batı arasında köprü kurabilen yegâne uzlaştırıcı güç olarak rolünü tahkim edecektir.