ABD’nin Afrika yardım politikasının dönüşümü Düşünce Günlüğü Haberleri

Eda Gezmek / Araştırmacı, Afrika Çalışmaları

Amerika Birleşik Devletleri’nin dış yardım politikaları, Trump’ın ikinci dönemiyle birlikte dönüşüm geçirdi. Amerikan dış yardımının insani ve yumuşak bir yüzü var mıydı tartışılabilir ancak Trump yeni dönemde açıkça ekonomik nüfuz arayışında. Önceden yumuşak güçle yürütülen etki, şimdi açık çıkar ilişkisine dönüştü.

USAID’in programlarını askıya alıp, küresel insani yardım faaliyetlerinin büyük kısmını durdurması önemli bir dönüm noktası oldu. Trump bu kesintiyi Amerikalıları daha güvenli yapmak için gerekli adım olarak sundu. Fonlardaki bu kesintiler en çok da, milyonlarca insanın sağlık hizmetlerinden yararlandığı Afrika’yı etkiledi.

YARDIM TUZAĞI

USAID uzun yıllar dünyanın en büyük dış yardım donörlerinden biriydi. Ancak Trump yönetimiyle yardım yerine ticaret ve karşılıklı çıkar temelli ilişkilerin geleceği ifade edildi. Uzmanlar yardımların kesilmesinin milyonlarca insanı savunmasız bırakacağını söylerken, dış yardımın az gelişmiş ülkelerin kalkınmasına gerçekten katkı sağlayıp sağlamadığı sorusu hâlâ güncel. Birçok uzmana göre dış yardımlar ekonomik büyümeyi desteklemekten ziyade bağımlılık yaratan bir “yardım tuzağı” oluşturuyor. Onlara göre, yardım kesintileri Afrikalı politika yapıcıları daha fazla sorumluluk almaya zorlamalı.

Afrikalı liderlerin ülkelerinin alt yapı çalışmalarını ihmal ederek, kemer sıkma politikalarına yönelmeleri çok daha kapsamlı bir siyasetin sonucuydu. 1960’lar ve 70’ler egemenliklerini yeni almış Afrikalı devletlerin büyümelerinin arttığı dönemlerdi. Ancak 1980’lere gelindiğinde Afrikalılara büyümenin bir reçetesi gibi dayatılan serbest piyasa şartları, ekonomik büyüme oranlarını görünür biçimde düşürmüştü. Liderler bu dönemde altyapı çalışmalarını askıya almıştı. Bunun sonucu olarak kıta ülkeleri çok uzun zamandır önceliklerini belirlemek için dışarıdan gelen yardımlara güveniyordu. Ülkesinden milyarlarca dolar değerli ürün çıkartan ülkeler, sağlık, eğitim ve alt yapımı gibi alanlarda dışarıya bağımlı hale geldi.

Burada soru Amerikan yardımının yerini başka aktörlerin doldurup dolduramayacağı olabilir. Almanya gibi bazı Avrupa ülkeleri de Afrika’ya giden yardımların savunma harcamalarına ayrılacağını duyurdu. Körfez ülkeleri belki bu noktada artan insani yardım harcamaları ile öne çıkabilir. Diğer bir alternatif kıtanın en büyük ticaret partneri Çin. Ancak, Pekin de bu açığı kapatmaya gönüllü durmuyor. Çin daha çok ticaret anlaşmalarını ve alt yapı çalışmalarını tercih eden daha pragmatik bir modelle kıtaya yaklaşıyor. Batı’nın öncülüğünü yaptığı ‘fedekadar yardım modeli’ Çin’in tarzına uymuyor. Kısacası, kıtanın sorunlarını ve Batıdan kalan bu boşluğu ne hayırseverler ne de yükselen orta güçler kapatamaz. Nitekim Trump’ın yardım fonlarını kesmesinin ardından ülkelerle birebir sağlık anlaşmaları yapmaya başlaması da yardım ilişkisinin artık hayır işi olmadığını gösteriyor.

YARDIM YERİNE PAZARLIK: EŞİT OLMAYAN BİR TAKAS

Yapılan sağlık anlaşmalarında daha önce USAID’in yardım olarak yürüttüğü HIV ve sıtma programlarının, anne-çocuk sağlığı programlarının yerini şimdi milyon dolarlık yatırımlar adı altında sunulduğunu görüyoruz. Ancak bu yatırımların eski yardımlardan farkı, Amerika’nın karşılığında bir şey talep etmesi. Amerika’nın sunduğu finansal destek ülkelerin kabul edemeyeceği şartlarla birlikte geliyor. Anlaşmalar, sağlık “yardımları” karşılığında ülke vatandaşlarının sağlık verilerine 10 yıl süreyle erişim izni verilmesini istiyor. Hassas sağlık bilgilerine, virüs örneklerine ve epidemiyolojik verilere erişimi bazı ülkeler tarafından kaygı verici olarak görülüyor.

Şu ana kadar 16 Afrika ülkesi ABD ile sağlık anlaşması imzaladı. Bunların arasında Nijerya ve Uganda da bulunuyor. Ancak Zimbabve, Zambiya ve Kenya gibi ülkelerin anlaşmadan çekilmesi, başka bir soruna işaret ediyor. Geçen sene Kenya, sağlık verilerinin güvenliğinden şüphe ettiği için kendisine sunulan 2,5 milyon dolarlık sağlık anlaşmasını iptal etmişti. Zimbabve de 360 milyonluk “potansiyel” sağlık yatırımlarrı anlaşmasından çekildiğini duyurdu. Zimbabve, söz konusu anlaşmalarla, kendilerinden uzun bir süre boyunca biyolojik kaynaklarını ve hassas sağlık verilerini paylaşmalarının istendiğini ancak bu verilerden üretilecek aşılar, teşhis yöntemleri ya da tedaviler gibi herhangi bir tıbbi yeniliğe erişim konusunda hiçbir karşılıklı garanti verilmediğini belirtiyor. Zambiya da yine aynı endişeler yüzünden 1 milyar dolarlık sağlık finansmanı anlaşmasından, ülkenin çıkarlarına uymadığı gerekçesiyle çekildi.

Burada iki egemen devlet arasında eşitlik temelinde yapılan bir anlaşma yok. Biyolojik verilerin aktarımı Afrika’nın değil, Amerika’nın çıkarlarını gözetiyor. Afrikalı ülkeler yardım ilişkisine dayalı bir model yerine eşitliğe dayanan ortaklıklar kurulmasını istiyor. Veri güvenliği meselesi pek çok ülke için kırmızı çizgi. Verilerin nerede, kim tarafından, hangi amaçla kullanılacağı belirsizken, bu anlaşmaları reddetmek milletlerin kendi egemenliğine sahip çıkması demek.

YENİ SÖMÜRGECİLİK

Köle ticareti, toprak ve değerli kaynak sömürgeciliğinden sonra yeni sömürge alanı insan bedenine ait veriler oldu. Trump’la birlikte yardım işi, “hayır faaliyeti”nden çıkıp doğrudan çıkar anlaşmasına dönüştü. Afrika Birliği’nin ABD eski Büyükelçisi Arikana Chihombori-Quao ise USAID’in insani yardım görüntüsü altında hükümetleri istikrarsızlaştıran “koyun postuna bürünmüş kurtlar” gibi çalıştığını söylüyor. Nitekim yıllardır akan milyonlarca dolarlık yardıma rağmen kıtada eğitim ve sağlık alanında gözle görülür bir iyileşme sağlanamadı. Bu nedenle birçok uzman, yardımların kesilmesini bir travma değil, Afrika’nın kendi kaderini tayin edeceği bir fırsat olarak görüyor.

İster yardımların kesilmesiyle ister Afrika'nın kendi isteğiyle gerçekleşsin, şu an Afrika ülkeleri ile dünya arasındaki güç dengelerini yeniden ayarlamak için önemli bir zaman.