KEREM ALKİN Hürmüz düğümü: Zorlayıcı diplomasi ve enerji savaşı

Orta Doğu'da son günlerde yaşanan gelişmeleri salt İran ile İsrail- ABD hattı arasındaki askeri gerilim olarak okuyamayız. Bu tablo; ABD, Rusya ve Çin gibi küresel güçler için olduğu kadar, Hindistan, Pakistan ve İsrail açısından da hem fırsatlar hem de ciddi riskler barındıran çok katmanlı bir jeopolitik satranç. Her aktör enerji güvenliği, bölgesel nüfuz ve küresel konumlanma hesabı yaparken, aynı anda ağır maliyet ihtimallerini de göze alıyor. Böylesine kırılgan bir zeminde Türkiye'nin özellikle Suudi Arabistan ile birlikte yürüttüğü yoğun diplomasi, tansiyonu düşürmeye dönük telefon trafiği ve çok yönlü arabuluculuk kapasitesi, Ülkemizi hem sahada hem masada süreci yöneten en etkin aktör konumuna getiriyor.
Ancak düğümün asıl kilitlendiği yer Hürmüz Boğazı. Küresel petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 30'nun geçtiği bu dar su yolu, artık yalnızca bir enerji koridoru değil; doğrudan bir stratejik baskı aracı. İran'ın Hürmüz kartını masaya sürmesi, petrol fiyatlarını küresel enflasyonun ana tetikleyicisine dönüştürebilir. Böyle bir tabloda Avrupa daha da kırılganlaşır; Çin'in enerji tedarik zinciri baskı altına girer, küresel piyasalarda sert dalgalanmalar başlar. İlginç olan nokta, ABD'nin bu yolla enerji ihracatçısı konumuyla göreli bir avantaj yakalama arayışı içinde olması. Bu nedenle Hürmüz'de yaşanacak her gerilim yalnızca bölgesel değil, doğrudan küresel sonuç üretir.
ABD'nin, İran'ın dini lideri Hamaney ve hükümet üyelerinin ölümüne de sebep olan 'zorlayıcı diplomasi' metoduna yönelmesinin arkasındaki dinamikleri soğukkanlı biçimde okumak gerekiyor. Birincisi, İran'ın vekil ağları üzerinden kurduğu bölgesel yayılma hattını sınırlandırma isteği. İkincisi, son dönemde aşınan caydırıcılığı yeniden tesis etme ihtiyacı. Üçüncüsü ise Çin'in Körfez enerji hattına bağımlılığını dolaylı biçimde baskı altına alma hesabı. Bu metot doğrudan bir savaş değil; kontrollü tırmanma üzerinden müzakere alanını genişletme arayışı. Ancak 'kontrollü' denilen bu baskı, enerji akışında yaşanacak en küçük kesintide küresel ekonomik şoka dönüşebilecek kadar riskli.
Rusya için yüksek petrol fiyatı kısa vadede gelir artışı demek. Çin için ise aynı tablo büyüme baskısı anlamına geliyor. Hindistan enerji güvenliği ile jeopolitik manevra alanı arasında hassas bir denge kurmaya çalışırken, Pakistan bölgesel gerilimlerle meşgul ediliyor. İsrail ise İran'ın karar alma kapasitesini sınırlamak isterken, geniş çaplı bir bölgesel savaşın kendi güvenliğini de tehdit edeceğinin farkında. Tüm bu gelişmelerin yaşandığı haftada, Hindistan Başbakanı Modi'nin İsrail'e iki günlük ziyareti; aynı süreçte Pakistan'ın, topraklarında Hint istihbaratına imkan sağlandığı suçlamasıyla, Afganistan'a yönelik askeri hamlesi ayrıca not edilmeli.
Enerji jeopolitiği artık daha sert, daha kırılgan ve daha hesaplı bir evreye giriyor. Hürmüz Boğazı bir su yolu olmaktan çıkarak; küresel güç dengelerinin kilitlendiği, adeta kördüğüm haline geldiği bir stratejik geçiş noktasına dönüşmüş durumda. Bu düğüm çözülmeden atılacak her adım, petrol fiyatları üzerinden dünya ekonomisine fatura çıkarır.
Bugün mesele İran'ın vurulması ya da karşılık vermesi değil. Asıl mesele, enerji akışının kim tarafından, hangi siyasi hedefle ve hangi eşikte kontrol edileceği. Hürmüz'deki gerilim belirli bir seviyede tutulabilirse , zorlayıcı diplomasi yeni bir denge üretebilir. Ancak eşik aşılırsa, petrol fiyatları üzerinden başlayacak sarsıntı yalnızca Orta Doğu'yu değil, küresel ekonomik sistemi zincirleme biçimde etkiler. Hürmüz artık sadece bir su yolu değil; küresel sistemin nabzı. O nabız hızlanırsa, sarsılacak olan yalnızca bölge değil, dünyanın tamamı olur.