KEREM ALKİN 21. Yüzyıl’da ‘benzin karnesi’ne dönüş

Uluslararası Enerji Ajansı'nın son uyarıları, dünya ekonomisinin 'enerji krizi' başlığında yeni bir eşikten geçtiğini, hatta şu anda tırmanmakta olan krizin 1970'lerdeki krizin çok ötesinde tehlikelere işaret ediyor. 1970'lerin dünyasındaki nüfus, binek araç sayısı ve enerjiye olan ihtiyaç dikkate alındığında, 2026 itibariyle kat ve kat artmış bir enerji talebinden söz ediyoruz. Bu nedenle, 1970'lerin petrol krizinden bile daha derin ve daha yıkıcı bir enerji şokunun kapıda olduğu konuşuluyor. Ancak bu kez mesele sadece ham petrol ve doğalgaz fiyatlarında fahiş artış değil; daha ciddi bir tehdit olarak, doğrudan arzın kesintiye uğraması riski.
İsrail'in Trump Yönetimi'ni köşeye sıkıştıracak şekilde İran'ın petrol ve doğalgaz rezerv bölgelerine, rafineri ve tesislerine, hatta elektrik alt yapısına artan saldırıları ve İran'ın, bilhassa Devrim Muhafızlarının misilleme ihtimali, küresel enerji sisteminin kalbi sayılan Körfez Bölgesi'ni doğrudan hedef haline getirdi. Dünya ham petrol ve doğalgaz arzının en az dörtte birini karşılayan bu coğrafyada yaşanacak uzun süreli bir kesinti, yalnızca enerji piyasalarını değil, günlük hayatın bütün damarlarını tıkayacak bir zincirleme etkiye sebep olacaktır.
Çünkü mesele yalnızca benzin, motorin ya da jet yakıtı değil. Petrol ve doğalgaz; petrokimyadan gübreye, amonyaktan azot ve fosfata, hatta helyuma kadar sayısız kritik girdinin temelini oluşturuyor. Bu zincirin kırılması, enerji krizinin çok ötesinde bir tabloyu; doğrudan tarım, üretim ve gıda arz güvenliği krizini de beraberinde getirir.
Kovid-19 döneminde, ülkelerin maske ve aşı için birbirlerinin sevkiyatlarına el koyduğu, tedarik için birbirleriyle kıyasıya yarıştığı bir tabloya şahit olmuştuk. Benzer bir refleksin bu kez enerji alanında ortaya çıkması şaşırtıcı olmayacaktır. Devletlerin tanker trafiğine müdahale ettiği, stratejik rezervlerin hızla tükendiği ve enerji milliyetçiliğinin keskinleştiği bir döneme giriyoruz. Satın alan ülkeye doğru yol almakta olan bir petrol veya doğalgaz tankerine bir başka ülkenin donanması ile el koymaya kalkması, 21. Yüzyıl'ın ortasında soykırımlarla, katliamlarla kaosa dönüşmüş bir küresel ortamın bir de yeni nesil korsanlıkla yüzleşmesi anlamına da gelecektir.
Bu yeni dönemin en çarpıcı göstergesi ise, uzun yıllardır tarihe karıştığı düşünülen 'benzin karnesi' uygulamalarının yeniden gündeme gelmesi ihtimalinin ciddi ciddi konuşuluyor olması. Pek çok ülke şimdiden olağanüstü tedbirleri tartışıyor ya da uygulamaya başladı. Araç kullanımına sınırlama getirilmesi, tek-çift plaka uygulamaları, haftalık yakıt kotası, kamuda rotasyonlu araç kullanımı, toplu taşımanın zorunlu hale getirilmesi ve biyoyakıt gibi alternatif yakıtların devreye alınması... Bunlar artık teorik senaryolar değil, fiilen konuşulan ve bazı ülkelerde uygulanmaya başlanmış politikalar.
Slovenya, Güney Kore ve Hindistan'ın açıkladığı önlemler, bu sürecin ilk dalgasını oluşturuyor. Ancak bu liste hızla uzayacaktır. Çünkü kriz yalnızca enerji arzı ile sınırlı kalmayacak; aynı zamanda üretim maliyetleri, enflasyon ve gıda fiyatları üzerinden de toplumların tamamını etkileyecek. 21. Yüzyıl'ın teknolojik ilerlemeleri, yapay zeka devrimi ve dijital dönüşüm tartışmaları arasında, insanlık çok daha temel bir gerçekle yeniden yüzleşiyor: Enerji olmadan hiçbir sistem çalışmaz, hayat neredeyse durur. Bu nedenle önümüzdeki dönemin ana başlığı yalnızca 'enerji güvenliği' değil, aynı zamanda 'enerjiye erişimin yönetimi' de olacak.
Ve belki de en çarpıcı nokta şu; geleceğin dünyasında rekabet, artık sadece enerjiye sahip olmakla değil, onu kimlere, ne kadar ve hangi şartlarla kullandıracağınızı belirleyebilmekle de şekillenecek. 21. Yüzyıl'ın en ileri teknolojileriyle donatılmış toplumları, bir kez daha son derece ilkel görünen ama son derece belirleyici bir kavrama muhatap oluyor: Benzin karnesi.