İran da neler oluyor? Uzmanlar, Orta Doğu da savaş ihtimalini değerlendirdi: Türkiye ye etkileri büyük olur

İran'da 15 günü geride bırakan eylemlerde sokaklar göstericilerle doldu. Riyaldeki sert değer kaybı ve ekonomik sorunlara tepki gösteren esnaf, büyük şehirlerde kepenk kapattı. Eylemler, başlangıçta küçük kitlelerin bir araya gelerek tepkilerini dile getirdiği gündüz gösterileriyken, kısa sürede rejime karşı bir isyan dalgasına dönüştü. Protestocular güvenlik görevlilerini öldürdü, polise ait binaları ateşe verdi ve devlet kurumlarını hedef aldı. Tahran yönetimi, göstericilere sert karşılık verdi. Ülkede çok sayıda protestocunun gözaltına alındığı ve yüzlerce kişinin öldürüldüğü öne sürüldü.

ABD ve İsrail, İran'da hükümetin düşmesi için devrede olduğunu gizlemiyor. ABD Başkanı Donald Trump, eylemlerin henüz ciddi bir boyut kazanmadığı ilk günlerinde, göstericilere müdahale edilmesi durumunda İran'a saldıracaklarını söylemişti. Trump, bugün yaptığı açıklamada ise İran'a karşı harekete geçebileceklerini bildirdi. Tahran, saldırıya uğraması durumunda ABD ve İsrail'e ait askeri ve ekonomik tesislerin meşru hedef olacağını duyurdu. İsrail'in bölgede; kendi güdümünde, zayıf ve bölünmüş ülkeler oluşturmaya çalıştığını belirten Prof. Dr. Ali Fuat Gökçe ve Dr. Çağatay Balcı, Hürriyet'e yaptığı açıklamalarda, Türkiye'nin bölgede olası bir savaş ve karışıklıktan doğrudan etkileneceğini kaydetti.

İran'daki gösterilere müdahale sonucu çok sayıda kişinin öldürüldüğü iddia edildi. AFP'nin doğruladığı görüntülerde, bir adli tıp kurumlarının önünün cesetlerle dolduğu görüldü.

'BU PROTESTOLARI FARKLI KILAN TRUMP OLDU'

İran Araştırmaları Merkezi analisti Dr. Çağatay Balcı, protestolarla "Bu tür halk hareketleri İran'da tırnak içinde bir kronik sorun. Yani 1999'dan itibaren çeşitli periyotlarla bu tür halk hareketleri yaşandı" yorumunda bulundu. Akademisyen isim "Örneğin 2009'da Ahmedinejad'ın kazandığı cumhurbaşkanlığı seçimi sürecinde yaşananlar bunun kat kat fazlasıydı. İşte o zaman yeşil hareketten bahsediyorduk. Örneğin 2017 ve sonrası, özellikle 2022'deki Mesha Emini gösterileri ve İran'ın gösterilere sert müdahalesi aslında alışılmamış bir durum değil İran açısından. Burada bu süreci istisnai kılan husus Trump'ın açıklamaları oldu." dedi.

ASKERİ MÜDAHALE OLASILIĞI

Prof. Dr. Ali Fuat Gökçe, ABD Başkanı Trump'ın açıklamalarının ciddi bir adım olduğunu bildirdi. Gökçe'ye göre, İran'daki gösterilerin şiddetlenmesi ve dış müdahale iddiaları, ABD'nin askeri seçenekleri devreye sokması için bir zemin oluşturuyor. Ancak Gökçe, bu müdahalenin geleneksel bir işgal ya da geniş çaplı bir kara harekatı şeklinde olmayacağı görüşünde.

ABD'nin İran'da askeri ve siyasi liderlere yönelik bir dizi operasyon düzenleyebileceğini söyleyen Gökçe, şu ifadeleri kullandı:

"ABD Başkanı Trump, İran'da ekonomi temelli başlayan gösterilerin dışarıdan müdahaleyle şiddetinin artması üzerine İran yönetimini uyararak göstericilere yönelik şiddetin artması durumunda müdahale edeceklerini açıkladı. Ve halen bununla ilgili ciddi askeri hazırlıklarının ve müdahale seçeneklerini üzerinde çalıştıklarını belirtti. ABD'nin İran'a askeri müdahale olasılığı yüksek. Müdahale şimdilik kara operasyonu şeklinde gerçekleşmez. Hava saldırıları, askeri ve siyasi liderler nezdinde suikast girişimleri, siber saldırılar şeklinde gerçekleşme ihtimali oldukça yüksek."

Öte yandan, Trump'ın açıklamalarına bakıldığında son 2 gündür müdahale seçeneğinin geri plana atıldığını belirten Balcı ise "Çünkü Trump'ın İranlı yetkililerin kendisiyle müzakere etmeye çalıştığına yönelik açıklaması da vardı. Dolayısıyla burada ben bir müdahale olasılığını açıkçası düşük görüyorum. Bunun bu gösterilerin nereye evrileceği ise aslında diğer geçmiş örneklere bakarak ortaya konması mümkün. Geçmiş örneklerde de yaklaşık bir aya varan bir süreç sonrasında gösteriler sönümleniyordu. Bu tip toplumsal hareketler sonrası İran'da bu sefer de aynısı olacağı kanaatindeyim." dedi.

REJİM DEĞİŞİKLİĞİ MÜMKÜN MÜ?

İran'daki otoriter yapının dayanıklı olduğu görüşünü paylaşan Gökçe, ekonomik ve toplumsal sorunlar çözülmediği sürece rejimin uzun vadede halkın tepkisiyle karşılaşmaya devam edeceğini savundu. Tarihsel olarak otoriter rejimlerin eninde sonunda çöktüğünü belirten Gökçe, İran'da iç muhalefet güçlendikçe rejimin sarsılma ihtimalinin arttığını vurguladı.

İran'ın toplumsal hareketleri kısa vadede bastırmasının muhtemel olduğunu öne süren Gökçe, "Ancak uzun vadede ekonomik ve toplumsal sorunların çözülememesi halkı tekrar sokağa çıkaracaktır. Otoriter ve totaliter rejimler ne kadar uzun ayakta kalırsa kalsın eninde sonunda çöker. İç dinamikler güçlü oldukça, iç muhalefet güçlü oldukça içeriden çökme ihtimali yüksektir." diye konuştu.

Gökçe, iç dinamiklerin harekete geçmesi durumunda onların bağlantılı olduğu dış aktörlerin de mutlaka destek vereceğini kaydederek, "İran'da da bunun örneğini görebiliriz. İran halkı kendi başına rejim değişikliği yapabilir" diye ekledi.

İSRAİL VE ABD'NİN ROLÜ

12 Günlük Savaş'ta İran'ı hava saldırılarıyla hedef alan İsrail ve ABD, ülkedeki muhalefete doğrudan destek vermişti. İki ülkenin de karşılıklı ağır kayıplar verdiği savaşın ardından ABD de İran muhalefetine desteğini duyurdu. İki ülkenin müdahalesi, Tahran yönetimini dışarıda zor duruma düşürürken, içeride toplumsal destek bulmasını sağladı.

İran'daki olaylarda İsrail istihbaratının (MOSSAD) rolünün aşikar olduğunu bildiren Gökçe, "Dışarıdan müdahaleler, özellikle İsrail-ABD merkezli desteklerin İran halkını iktidarın etrafında birleştirmesi de söz konusu. Buradaki durum pamuk ipliğine benzer. Ne zaman hangi taraftan kopacağı belli olmaz" dedi.

Gökçe, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun 12 Günlük Savaş'ta İran halkına yönelik çağrılarıyla müdahaleye başladığını bildirerek, şunları kaydetti:

"Ancak o dönemin savaş ortamı olması sebebiyle İran halkının bu çağrıya cevap vermeyeceğini, iktidar nezdinde birleşeceğini, bununla beraber savaş sonrasında İsrail'in toplumsal farklılıkları ve ekonomik yapıları harekete geçirecek alt yapı hazırlıklarına devam edeceğini ve kısa ve orta vadede İran halkını harekete geçirme olasılığının yüksek olduğunu belirtmiştik. Şimdi bu durum netleşmeye başladı. İsrail, İran'a tek başına saldırı yapamaz. Ancak ABD'nin yapmasını istiyor."

İran'da rejim karşıtı protestolara karşılık gösteriler düzenlendi. Eylemciler; ABD, İsrail ve Trump aleyhine sloganlar attı. 

TRUMP İSRAİL TARAFINDAN ETKİ ALTINA ALINMAYA ÇALIŞILIYOR

Gösterilerin şiddetle bastırılması durumunda Trump'ın doğrudan İran'ı hedef almakla tehdit ettiğini hatırlatan Balcı ise "Açıkçası ben burada Amerikan müesses nizamı içerisindeki İsrail yanlısı odaklar tarafından Trump'ın biraz etki altına alınmaya çalışıldığını hissediyorum. Çünkü bildiğiniz gibi İsrail'in doğrudan İran'da bir rejim değişikliği hedefi var. Netanyahu bunu çok defteri açıkça dile getirmişti ama bildiğiniz gibi Trump'ın İran'da rejim değiştirmek gibi bir hedefi yoktu. Hiç de böyle bir söylem veya açıklaması da olmadı. Sadece nükleer tesislere ilgili nükleer tesislerle ilgili kaygıları vardı. Onu da 12 günlük savaşta zaten yapılan operasyonla giderdiğini açıkladı. Trump'ın İsrail tarafından etki altına alınmaya çalışıldığını düşünüyorum." dedi.

İRAN SON KALE GİBİ: BÖLÜNMESİ TÜRKİYE'NİN GÜVENLİĞİNİ TEHDİT EDER

İsrail, bölgedeki ülkeleri güçsüzleştirmeye çalışan politikalarıyla biliniyor. Suriye'de merkezi yönetimi güçsüzleştirme çabaları, Somali'de ayrılıkçıları desteklemesi ve İran'da azınlıklara yönelik faaliyetleri, bu politikaların örneklerinden.

İran'ın bütünlüğünün bozulmasının, sadece İran için değil, Türkiye için de ciddi bir güvenlik tehdidi oluşturacağının altını çizen Gökçe, "Emperyalist sistem bu bölgede geniş topraklara sahip ulus devlet istemiyor. Özellikle İsrail'in güvenliği açısından küçük, kontrol edilebilir, zayıf devletler-devletçikler tercih edilmekte" açıklamasını yaptı.

Türkiye, Suriye, Irak ve İran'ın İsrail açısından tehdit olarak görüldüğünü ifade eden Gökçe, şunları sözlerine ekledi:

"Bu ülkelerdeki farklılıklar kullanılarak bölünmesi ve yönetilebilir ve kontrol edilebilir hale getirilmesi gerekmektedir. İran adeta son kale gibidir. İran'ın bölünmesi Türkiye'nin güvenliğini tehdit eder. İran'daki rejimin kim olduğu Türkiye açısından önemli değildir. Önemli olan İsrail'in güdümünde olmayan bütünlüğünü ve egemenliğini koruyan bir İran'ın varlığıdır.

Gökçe, Orta Doğu'da peş peşe kritik gelişmeler yaşandığının altını çizerek, "Irak'taki önceki gelişmeler ve muhtemelen yeni gelişecek durumlar, Suriye'deki gelişmeler ve şimdi de İran'daki durum, acaba İran'dan sonra sıra Türkiye'ye mi gelecek? sorusunu aklımıza getirmektedir" diye ekledi.

'OLASI MÜDAHALENİN TÜRKİYE'YE ETKİLERİ BÜYÜK OLUR'

ABD'nin olası müdahalesinin Türkiye'ye etkilerini değerlendiren Balcı da "Başta bahsettiğim gibi Amerika'nın iran'a müdahalesinin düşük bir olasılık olduğunu söyleyebilirim ama şayet böyle bir durum gerçekleşirse İran'da çok ciddi bir kaotik ortam meydana gelir. Bu durum da Türkiye'yi çok ciddi anlamda etkiler. Özellikle göç konusu ve sınır güvenliği bağlamında çok ciddi etkiler ortaya çıkar. Dolayısıyla ve Türkiye'nin de bu anlamda Amerika'nın İran'a müdahalesinden yana olmadığını düşünüyorum. dedi.