Güven duygusu çocuklarda nasıl inşa edilir?

Bir çocuğun kalbinde güven bir kez kırıldığında, o boşluğu hiçbir açıklama dolduramıyor. Çünkü çocuklar kelimeleri değil, davranışları hatırlıyor. Her sabah aynı sesle uyanmak, aynı kucakta sakinleşmek, aynı yüzle karşılaşmak... Aslında güven, bu tekrarların içinde sessizce büyüyor.

Güven duygusunun nasıl kurulduğunu, zedelendiğini ve onarılabileceğini Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hamidiye Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. Vefik Arıca ile konuştuk.

Bir özür kelimesi yeterli değildir; çocuk değişimi davranışta gördüğünde kalbi yeniden güvenmeye başlar.

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. Vefik Arıca

Güvenin temeli söz değil, tutarlılık

Bir çocuk için güven, sadece sevgi görmekle başlamıyor. Sevgi kadar önemli olan, sevginin her gün aynı biçimde hissedilmesi. Tutarlı bakım, çocuğun dünyayı tahmin edilebilir bir yer olarak algılamasını sağlıyor. Prof. Dr. Vefik Arıca, “Sevgi şart ama güvenin çekirdeğini sevgiye eşlik eden tutarlılık oluşturuyor” diyor.

“Bebeklikte karşılıklı etkileşim döngüleri, güvenin biyolojik temelini oluşturur. Çocuk bir sinyal verdiğinde zamanında ve uygun yanıt alırsa, beyninde güveni temsil eden sinir ağları güçlenir. Bu döngüler ne kadar sık ve öngörülebilir olursa, gelecekteki ilişkilerde güven o kadar sağlam olur. Bir bebek ağladığında ‘nasıl olsa susar’ deniyorsa, çocuk beyninde ‘ses versem duyulmam’ inancı geliştirir. Oysa her yanıt, çocuğun kalbine görünmez bir güven duvarı örer.”

Ceza ve tehdit ebeveyn-çocuk ilişkisini nasıl etkiliyor?

Kırılan güven onarılabiliyor mu?

Ebeveynlerin en çok korktuğu sorulardan biri bu. Bir kez kırılan güven, geri dönebilir mi? Arıca, “Evet, döner ama zaman ve tutarlılık ister” diyor.

"Biz buna ‘rupture–repair’, yani kopma ve onarım diyoruz. Hatanın fark edilmesi, özür, telafi ve en önemlisi davranışta sürdürülebilir değişim, çocuğun içsel güvenini yeniden örer. Bir özür kelimesi yeterli değildir; çocuk değişimi davranışta gördüğünde kalbi yeniden güvenmeye başlar.”

[Fotoğraf: Getty]

Ebeveynlerin yaptığı hatalar

Çocukların güveni çoğu zaman büyük travmalarla değil, küçük tutarsızlıklarla zedeleniyor. Bir söz verip unutan ebeveyn, sevgisini bazen “koşullu” hale getiriyor. Dijital çağ, bu tutarsızlığı daha da görünmez kılıyor. Vefik Arıca, teknoloji konusunda uyarıyor:

“Ebeveynin telefona dalması, çocuğun etkileşim girişimlerini böler. Çocuk o anda görülmediğini hisseder. Bu durum davranışsal ve duygusal sorunlarla yakından ilişkilidir. Sadece çocuğun değil, ebeveynin de ekranına sınır koyması gerekiyor. Türkiye’de 6–15 yaş arası çocukların yüzde 91’i internet kullanıyor. Yatakta ve yemek sırasında ekran yok; birlikte izleme, aile medya planı şart. Çünkü güven, birlikte geçirilen dikkatli anlarda büyür.”

Güvensizlik hangi duygusal sorunlara dönüşüyor?

Bir çocuk, ebeveynine güvenmediğinde yalnızca ailesinden değil, dünyadan da uzaklaşıyor. Bu duygusal kopukluk, ilerleyen yaşlarda anksiyete, depresyon ve ilişki sorunlarına dönüşüyor.

“Erken dönemde zedelenen güven, beynin stres yanıt sistemini etkiler. Güvensiz bağlanma, duygusal düzenleme güçlüğüyle birlikte seyreder. Bu da ergenlikte ve yetişkinlikte depresyon, anksiyete ve ilişki bağımlılıklarına zemin hazırlar.”

Peki kırılan güveni onarmak için neler yapmak gerekiyor?

“Açık özür ve ardından somut bir onarım planı. ‘Sözümü tutmadım, bundan sonra tutacağım’ deyip bunu davranışla göstermek. Her gün 10–15 dakika cihazsız, çocuk liderliğinde oyun oynamak bile güveni güçlendirir. Çünkü o anlarda çocuk, ‘ben önemseniyorum’ duygusunu hisseder.”

Ne zaman profesyonel destek gerekiyor?

Bazı durumlarda ebeveyn çabası yeterli olmuyor. Peki ne zaman yardım almak gerekiyor?

"Uzun süren sessizlik, içe kapanma, okul başarısında düşüş ya da evde gerginlik, profesyonel destek gerektiriyor. Bu belirtiler devam ediyorsa, çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına başvurmak gerekir. Erken müdahale çok önemlidir. Seçici konuşmamazlık gibi durumlarda davranışçı yaklaşımlar, çocuğun yeniden güven kurmasını hızlandırır.”