Cumhuriyet’in birikimleri 24 yılda eridi Sözcü Gazetesi

Cumhuriyet’in ilan edildiği 1923’ten bu yana ülkenin dört bir yanında fabrikalar, tesisler inşa edildi. Türkiye’nin yakın tarihinde ise tüm bunlar teker teker satıldı. İktidar, ekonomik kriz derinleştik- çe kamu varlıklarını elden çıkarma yoluna gitti. Binbir emekle yapılan fabrika, tesis ve işletmeler, yok pahasına satıldı.

1923’ten Atatürk’ün ölümüne kadar geçen 15 yıllık sürede 41 fabrika kuruldu. Ayrıca Atatürk, 1924’ten 1937’ye kadar Merkez Bankası da dahil 12 banka kurdu. İlk kurduğu İş Bankası’nın ardından Türkiye Tütüncüler Bankası, Sanayi ve Maadin Bankası, Emlak ve Eytam Bankası, Esbank, Sümerbank, Halkbank, İller Bankası, Etibank ve Denizbank’ı ülkeye kazandırdı. Atatürk döneminden 1986’ya kadar, iktidara gelen her hükümetler yeni fabrika, banka, tesis açtı. 1986’dan itibaren ise ülke mirası satılmaya başlandı. İlk kritik satış Et ve Balık Kurumu (EBK) ile başladı.

CARİ HARCAMALARA GİTTİ

Özelleştirmenin Türkiye’nin gündemine girdiği 1986’dan bu yana Türkiye’de 73.5 milyar dolarlık özelleştirme gerçekleştirildi. CHP TBMM Grubu Ekonomi Notu’nda özelleştirmeden elde edilen gelirlerle ikti- 
darın yeni kamu varlıkları edinmediği, 65.5 milyar doların tamamına yakınının cari harcamalar için 
kullanıldığına vurgulandı.

2025 ise 1.9 milyar dolarla son 10 yılın en yüksek özelleştirme yapılan yılı oldu. Özelleştirme geliri 1 milyar 52 milyon dolarla işletme tesis satışlarından sağlandı. Fenerbahçe Kalamış Yat Limanı’nın işletme hakkı 504 milyon dolara, Çamlıgöze-Koyulhisar Hidroelektrik Santralı’nın işletme hakkı 54 milyon dolara, Çayırhan Santrali ise 494 milyon dolara satıldı. Ayrıca OVP’ye göre yıl sonunda özelleştirme gelirinin 105 milyar, 2027-2029’da ise 489.5 milyar olması hedefleniyor. 

Çeşme, Kuşadası limanları satıldı

2023’te Kayseri’deki Taksan, SEKA’nın Balıkesir, Afyon, Kastamonu, Aksu ve Çaycuma işletmeleriyle Taşucu tersane alanı, Çeşme, Kuşadası, Trabzon ve Dikili limanlarının da aralarında olduğu çok sayıda fabrika, tesis elden çıkarıldı. 2004’te de TEKEL’in alkollü içkiler bölümü, Eskişehir Doğalgaz Şirketi, Bursa Doğalgaz Şirketi, Amasya Şeker Fabrikası, Bursa’daki Kibrit Fabrikası dahil çok sayıda fabrika, tesis satıldı. 2025’te de Türk Telekom, Konya’daki Eti Alüminyum, Adapazarı Şeker Fabrikası, Türkiye Deniz İşletmeleri’nin Karadeniz ve Turan Emeksiz gemileri ile çok sayıda tesis, işletme el değiştirdi. 

TÜPRAŞ VE TEKEL’İN BİNALARI DA GİTTİ

Özelleştirme furyası 2006-2013’te de sürdü. Bu dönemde TÜPRAŞ, Erdemir, TEKEL’in Kayacık, Yavşan ve Kalırım tuzlaları, TEKEL’in ikiz kuleler olarak bilinen Ankara Başmüdürlük Binası ve Bodrum tesisleri satıldı. TCDD Mersin Limanı, Sümer Holding- BUMAS, Araç Muayene İstasyonunun 1.-2. bölgesi, TEKEL Kastamonu Jüt İpliği fabrikası, TCDD’nin Samsun ve Bandırma limanları da dahil çok sayıda tesis satıldı.

Limanları sata sata bitiremediler

İktidar, özelleştirmeye 2014’ten sonra da ara verilmedi. Muğla Gökova’daki Kemerköy ve Yeniköy termik santralleri, Kemerköy Liman Sahası. Yatağan Termik Santrali, Milli Piyango, TCDD’nin Derince Limanı, Soma B ve Tunçbilek termik santralleri, Bursa Linyit İşletmeleri satıldı. OYAK İnşaat’ın yüzde 25 hissesi, Tekirdağ Limanı’nın da aralarında olduğu çok sayıda tesis, işletme ve taşınmaz elden çıkarıldı.

Sanayi’den binalara neydi, ne oldu

Cumhuriyet ile birlikte kalkınma hamlesi olarak üretim yapan ve Türkiye’nin ekonomik bağımsızlığının simgesi konumundaki asırlık sanayi kuruluşları birer birer kapısına kilit vurdu. Kreşleri, sosyal tesisleri ve yeşil alanları ile döneminde sadece bir üretim alanı değil aynı zamanda bir yaşam ekosistemini temsil eden fabrikalarda tezgahlar ve makineler sustu. DW Türkçe’nin derlediği bu mirasların bugünkü halleri işte böyle:

Kağıdın kalesi tek hamlede yıkıldı 

SEKA kağıt fabrikasında ilk üretim 1936'da gerçekleştirildi. Art arda kurulan beş tesis Türkiye Selüloz ve Kağıt Fabrikaları İşletmesi (SEKA) çatısı altında yeniden yapılandırıldı. Kağıtta ‘dışa bağımlılık’ uyarısına fabrika 10 Mart 2005'te tamamen kapandı ve yerine müze açıldı. 

Bir fabrika ile kalkınmadan kapanmaya 

Kayseri’de bir yaşam alanı olarak da tasarlanan ve kentin kalkınmasında büyük rol oynayan Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası, 1935'te üretime başladı. Üretim 1999'da tamamen durdu. Yerleşke 2012'de Abdullah Gül Üniversitesi'ne tahsis edildi, binalar kampüse dönüştürüldü.

Sanayi merkezinden rant bölgesine 

İstanbul’da Cumhuriyet döneminde yenilenerek 1934 yılında büyük bir kompleks olarak faaliyet gösteren Bakırköy Bez Fabrikası özellikle 1950’lerde iplik-dokuma-boya-apre birimleriyle üretimde öncü oldu. Bölgede inşaat sektörünün yaygınlaşması ile 2013’te Bakırköy Botanik Parka dönüştürüldü. 

Kadın istihdamının ana yapısıydı

1884’te Reji İdaresi tarafından kurulan Cibali Tütün ve Sigara Fabrikası, döneminde, başta kadınlar olmak üzere binlerce çalışana sahipti. Tesis 1925’te millileştirilerek TEKEL bünyesine alındı. Üretim 1994’te tamamen durdu ve günümüzde bir özel üniversitenin kampüsüne dönüştü. 

Üretim merkezinden eğlence merkezine

İsviçreli Bomonti kardeşler tarafından 1892’de İstanbul’da kurulan Bomonti Bira Fabrikası 1938’de TEKEL tarafından satın alındı. Kuruluşundan 100 yıl sonra üretimin sona erdiği fabrikanın özel sektöre devredilmesi ile bugün bina eğlence ve yeme içme merkezlerine dönüştü.