Askeri tıpta devrim yaratacak proje: Toz kan! Savaşların kaderini bile değiştirebilir

ABD ordusunun gelecekteki savaş senaryolarına yönelik hazırlıkları, kan tedarik zincirini en kritik meselelerden biri haline getirmiş durumda. Son yirmi yılda, ABD birlikleri genellikle hava üstünlüğüne sahip oldukları bir ortamda görev yaptı. Bu durum, yaralı askerlerin ‘altın saat’ olarak bilinen kritik süre içinde tam donanımlı travma merkezlerine hızla tahliye edilebilmesini sağlıyordu.

Ukrayna savaşı ile ortaya konan gerçeklik

Ancak Ukrayna’da devam eden yıpratma savaşı, helikopterlerin sürekli tehdit altında olduğu ve saldırı dronlarının yaralılar ile kurtarma ekiplerinin peşini bırakmadığı yeni bir gerçekliği ortaya koydu.

Pasifik’teki uzak ada zincirlerinde, tıbbi altyapının bulunmadığı bölgelerde olası bir çatışma ihtimali, taze kana erişimini askeri liderler ve tıbbi personel için acil bir endişe kaynağı haline getirdi.

Ezber bozan teknoloji: Toz kan nedir?

ABD Savunma Bakanlığı'na bağlı, askeri amaçlı teknolojiler geliştiren bir AR-GE ajansı olan DARPA’nın FSHARP (Savaş Alanı İçin Hazır Kan Ürünleri) olarak bilinen bu girişimi, askerlere çatışma bölgesinde yanlarında taşıyabilecekleri, raf ömrü uzun ve stabil bir toz kan muadili sunmayı hedefliyor.

DARPA adına programı yöneten Donanma Doktoru Yarbay Robert Murray, projenin laboratuvar başarısından pratik kullanıma geçiş aşamasında olduğunu vurguladı.

Murray, "Petri kaplarında başarılı olduk, şimdi de hayvanlar üzerinde başarı sağladık" diyerek çalışmayı "gerçek anlamda yıkıcı ve ezber bozan bir teknoloji" olarak nitelendirdi. Murray, "Bu düzeyde bir başarıyı açıkçası biz bile tahmin etmiyorduk" ifadelerini kullandı.

Savaş alanında en büyük sorunun, ağır kanamalı hastaların yaralandıktan sonraki dakikalar içinde çok miktarda kana ihtiyaç duyması olduğunu belirten Murray, tozun çalışma prensibini şöyle açıkladı:

“Kan tozu, steril suyu tozdan ayıran çift bölmeli özel torbalarda saklanıyor. Bu torbalar oldukça dayanıklı ve kırılması zor bir yapıda tasarlandı, böylece askerler onları sırt çantalarında güvenle taşıyabiliyor. Bir ihtiyaç anında torba patlatılıyor, toz ve su karıştırılıyor ve çözüm anında hazır hale geliyor.”

Murray, FSHARP tarafından geliştirilen bu tozun, bileşenlerine ayrılıp sonra tekrar birleştirilen kan ürünlerinden çok daha üstün olduğunu belirtti. Plazma, kırmızı ve beyaz kan hücrelerini önce ayırıp sonra tekrar karıştırmanın savaş alanındaki hızlı ihtiyaçlar için çok zaman alıcı ve zahmetli olduğunu ekledi.

Yıllarca saklanabiliyor, her kan grubu ile uyum sağlıyor’

“Bu proje aslında yeni değil, yıllardır üzerinde çalışılıyor. Proje ‘yapay hemoglobin bazlı oksijen taşıyıcılar’ (HBOCs) teknolojisinin en ileri aşaması” diyen Hematoloji Uzmanı Prof. Dr. Mustafa Çetiner, toz kanın ne olduğunu anlattı:

“Toz kan, biyoteknolojik bir nanopartikül sistemi. O oksijen taşıyan protein olan hemoglobininin özel bir polimer kabuk içine hapsedilip kurutulmasıyla elde ediliyor. Bu pudra şekerine benzeyen bir forma sahip. Bu form gerçek kanın aksine soğuk zincir gerektirmiyor ve oda sıcaklığında yıllarca saklanabiliyor. Daha da önemlisi her türlü kan grubuyla uyum gösteriyor.”

Laboratuvardan gerçek dünyaya

Büyük bir savaş yaşanmadığı sürece, ABD ordusunda kan nakli ihtiyacı çok yaygın değil. Ancak geniş çaplı bir çatışmada bu dinamik kökten değişebilir.

Eemekli Hava Kuvvetleri Albayı ve Pennsylvania Üniversitesi cerrahi profesörü Jeremy W. Cannon’un tahminlerine göre, Pasifik odaklı yüksek yoğunluklu bir çatışmada günde 1.000 kadar ABD askeri ölebilir veya yaralanabilir. Birçoğunun yarası hayatta kalabilecek düzeyde olsa da hazırlıksız bir sistem nedeniyle her dört askerden biri hayatını kaybedebilir.

DARPA için bir sonraki adım, bu yeni toz kanı hızlandırılmış bir takvimle FDA'nın (Gıda ve İlaç İdaresi) onayına sunmak. Ancak insanlı testlere geçmeden önce DARPA, projenin ekonomik olarak sürdürülebilir olduğundan emin olmak istiyor.

Birçok yüksek teknoloji programının sonunu getiren ‘ekonomik tuzaklardan’ kaçınmak için sentetik kanın hastaneler ve üreticiler için karlı, en azından zarar ettirmeyen bir ürün olması gerekiyor.

‘Hematolojide çığır açacak buluşlar listesinde’

Prof. Dr. Mustafa Çetiner, “Bu proje, hematolojide çığır açacak buluşlar listesinde olacak bir proje. Kan temini, temel hematoloji pratiğinde kilit öneme sahiptir. Bu nedenle hekimleri ve hastaları çok rahatlatacak bir proje” dedi.

Steril suyla karıştırılan bu yapının ‘gerçek kanın’ yerini tutmadığını da söyleyen Çetiner ekledi:

“Gerçek kan; sadece oksijen taşımaz, aynı zamanda pıhtılaşma faktörleri, karmaşık bir plazma dengesi içerir. Bunlar önemlidir. Toz kan sadece oksijen taşımaya odaklı. Kanamanın durmasını (pıhtılaşmayı) sağlamaz. Ancak hastaneye veya ameliyathaneye ulaşana kadar dokuların oksijenlenmesini sağlamak açısından önemli. Bu kan hematolojiden daha çok travma cerrahisi akut kanamalarda işe yarayacak gibi duruyor.”

Savaş dışındaki felaketlerde de hayat kurtarabilir

“Toz kan teknolojisi savaş dışındaki acil durumlarda kullanılabilir mi?” diye sorduğumuz Prof. Dr. Çetiner, bu soruya, “Kesinlikle evet. Savaş alanı için geliştirilse de bu teknolojinin sivil kullanım potansiyeli çok daha geniştir. Deprem gibi kan ürünü yetiştirmenin çok zor olduğu felaketlerde, kan bankasına uzak bölgelerdeki trafik kazalarında, kan temini sağlanamadığı hallerde kullanılabilir” yanıtını verdi.

Ürünün piyasada kullanılabilir hale gelme tarihi olarak 2029’un hedeflenmesini “Oldukça iddialı” olarak nitelendiren Çetiner, “Hayvan deneylerinde başarılı sonuçlar alınmış olsa da insan vücudundaki güvenlik (faz çalışmaları) ve büyük ölçekli üretim standartları en zorlu engeller. Bunların birkaç yıl içinde aşılması zor olabilir” dedi.