Artık ölümsüz tarih: İlber Hoca (Güzel atlarla göçüp giden güzel insanların ardından…)

Bir Çınar Daha Devrildi…

İlber Ortaylı, Türk tarihçiliğinin yaşayan en büyük çınarıydı. Osmanlı tarihi, Türk tarihi, özellikle Osmanlı tarihi ve modernleşme üzerine çok sayıda ve derinlikli eserler verdi. İlber Hoca, geniş dil bilgisiyle bildiğim kadarıyla Almanca, Rusça, İngilizce, Fransızca, Farsça, Osmanlıca ve daha fazlasıyla yüzyıllar öncesini günümüze taşıdı. İnternetten öğrendiğim kadarıyla yaklaşık otuz bin kitaplı bir kütüphanesi, hitabet gücü; gerek televizyon programlarıyla gerek sosyal medya aracılığıyla milyonlara, özellikle gençlere tarihi sevdirdi.

“Yaşayan tarih” denilen o eşsiz üslubuyla geçmişi yanı başımızda hissettirdi.

Onu dinleyen herkes bilir ki İlber Hoca sadece tarih anlatmadı; yüzyılları konuşturdu. Bir imparatorluğun devlet aklını, bir şehrin kültürünü, bir toplumun karakterini aktarırken insan kendini bir anda zamanın içinde buldu. Sanki geçmiş uzak bir yer değil de hemen yanı başımızdaymış gibi hissettirdi. Belki de bu yüzden ona “yaşayan tarih” dedik.

Gençliğe Bırakılan En Büyük Miras

Ama İlber Hoca’nın büyüklüğü yalnızca bildiklerinde değildi. Gençlere bıraktığı dil, zihniyet ve entelektüel birikim onun en büyük mirasıydı. İlber Hoca sürekli gençlere “Okuyun, dil öğrenin, seyahat edin” dedi. Ve en çok bende iz bırakan nasihati hep şu olmuştur: “Ölçülü bir hayat yaşayın; tüketmeyen, kirletmeyen bir hayat… Her esen rüzgârda savrulmayacağınız, düzenli bir hayat.” Bu öğütler günümüz gençliğine verilebilecek en güzel nasihatlerdir. Çünkü her şeyin hızla ve ölçüsüzce tüketildiği, kirletildiği bu dünyada tükenmeden ve tüketmeden hayatta kalmak belki de en zor olandır. İlber Hoca’nın sözleri tam da bu yüzden kıymetlidir; o, gençlere sadece bilgi değil, hayatın nasıl yaşanacağına dair bir ölçü, bir denge ve bir kültür terbiyesi bıraktı.

Tarihi Bir Yaşam Biçimi Olarak Anlatmak

Tarihe sadece bilgi olarak değil, adeta bir yaşam biçimi olarak yaklaştı. Her sohbetinde, her programında dinleyeni azarlamadan ama hiç de eğip bükmeden uyardı: “Tarih bilmeyen milletler, tekrar tekrar aynı hataları yapar.” diye her seferinde sanki bir baba çocuklarını felaketten korumaya çalışması gibi tüm gençleri köksüzlük felaketine karşı uyardı.

Onun aynı zamanda inanılmaz bir mizah anlayışı vardı; en ağır konuları bile bir espriyle hafifletip gülümsetirken düşündürdü.

“Tarihçi olmak için önce insan olacaksın” dedi sık sık; çünkü insan kalabilmenin en yüce vasıf olduğunun bilincindeydi.

Tarihçinin önce vicdanlı, adil ve meraklı olması gerektiğini savundu.

Okumak, Dil Öğrenmek ve Dünyayı Tanımak

Okumayı, öğrenmeyi, seyahati bir lüks değil, bir zorunluluk olarak gördü. “Dil bilmeyen insan, penceresi olmayan evde yaşar” sözü onun en bilindik sözlerinden biriydi. Gençlere sürekli “sabır”, “disiplin” ve “tekrar” vurgusu yaptı; çünkü hiçbir şeyin bir gecede öğrenilemeyeceğini, asıl derinliğin yıllar süren emekle olacağını anlatmalıydı günümüz gençlerine.

Cahillerden Değil Cehaletten Nefret Etti

Cahil insanlarla alay etmedi, ama cahillikten nefret etti. Bu nefret asla insanları hor görme noktasına varmadı; tam tersine, tüm insanlara ve insanlığa derin bir değer verdi. Cahilliği bir kusur olarak gördü, onu ortadan kaldırmanın yolunun küçümsemek değil, aydınlatmak, öğretmek ve sabırla yol göstermek olduğunu düşündü.Kimseye karşı küçümseyici bir tavır takınmadı, aksine “herkes bir yerden başlar” diyerek umut taşıdı. İnsanlığın potansiyeline inancı o kadar güçlüydü ki, cehaleti bir kader değil, aşılabilir bir hal olarak kabul etti. Bu yüzden eleştirileri sert olsa da, altında her zaman bir iyileştirme arzusu, bir insan sevgisi yattı; çünkü o, cahilliği değil, cahil kalmayı seçen zihniyeti eleştirdi.

Ufku Genişleten Hayat Öğütleri

“Hiçbir yılınızı yeni bir yer görmeden, yeni bir şey öğrenmeden kapatmayın.” Öğüdü basit bir seyahat tavsiyesinden çok daha fazlasıdır; insanın merakını diri tutmasını, dünyayı tanımasını ve kendini sürekli geliştirmesini anlatan bir hayat düsturudur.

Çünkü insanın ufku yalnızca okuduğu kitaplarla değil; gördüğü şehirlerle, tanıdığı insanlarla ve karşılaştığı farklı kültürlerle de genişler.

İlber Hoca’nın gençlere anlatmak istediği şey, “Dünyayı tanımadan, farklı renkleri görmeden gerçek anlamda bir entelektüel olunamaz” düşüncesiydi.

Bugün gençlerin çoğu başarıyı para ya da makamla ölçüyor. O ise bunun tam tersini söyledi. Rahat ve verimli yaşamak isteyen bir insana ne para ne de mevki tavsiye etti; asıl meselenin dünyanın farklı renklerini tanımak olduğunu hatırlattı. Yaşamda insanı zenginleştiren şeyin çoğu zaman sahip oldukları değil, gördükleri ve öğrendikleri olduğunun farkındaydı.

Söyledikleri herkesi etkiledi çünkü o anlattığı şeyleri gerçekten yaşadı.

Bir Kültür Hazinesi

Böylesine bir entelektüel birikimin, böylesine geniş bir kültürün ve böylesine güçlü bir zihnin kolay yetişmediğini hepimiz biliyoruz. İlber Hoca gibi isimler, yalnızca akademik çalışmalarla değil; bir ömrün disiplinle, merakla ve sabırla yoğrulmasıyla ortaya çıkar. Bir insanın aynı anda tarih, dil, kültür, şehir, mimari ve medeniyet üzerine bu kadar derinlikli konuşabilmesi kolay rastlanan bir şey değildir. Bu yüzden onun gibileri için sık sık “bir daha gelmez” denir. Çünkü bazı insanlar yalnızca bir mesleğin temsilcisi değil, bir devrin mihenk taşıdır.

Bir toplumun hafızası öyle kolay yetişmez. Kitapların arasında geçen uzun yıllar, sabahlara kadar süren okumalar, dünyanın farklı şehirlerinde biriktirilen gözlemler, sayısız öğrenciyle yapılan sohbetler ve bitmeyen bir öğrenme arzusu gerekir. İlber Hoca’nın ülküsü: Merak eden, araştıran, sorgulayan ve kendini sürekli geliştiren gençler yaratmaktı.

Bugün İlber Hoca’nın kaybıyla aslında sadece bir tarihçiyi, bir bilim insanını kaybetmedik, bir kültür adamını, bir medeniyet anlatıcısını, bir millet hafızasını kaybettik. İlber Hoca tüm toplumda derin izler bırakan, toplumun her kesiminde insanın takdir ve sevgisini kazanmış bir kültür hazinesidir.

Güzel İnsanların Ardından

Böylesi insanların ardından insanın içinden hep aynı soru geçer: Bir daha aynısı gelir mi? Gelmez demek kaderi küçümsemek olur; ancak şu da bir gerçek ki bazı isimler kendi çağlarının zirvesidir. Onlar bir ölçü koyar, bir çıta bırakır ve sonraki kuşaklar o çıtaya ulaşmaya çalışır. İlber Hoca da işte o ölçüyü taaa arş-âlâya yükseltti.

Yaşar Kemal’in dediği gibi:
“Güzel insanlar güzel atlara binip gider.”

Ölüm Allah’ın emridir; buna diyecek söz yok.
Ama ayrılık olmasa…

Hele ki İlber Hoca gibi boşluğu asla doldurulamayacak değerler söz konusu olduğunda insanın içi daha da burkuluyor.

Geride ise bizlere miras olarak; kitaplar, fikirler, öğütler ve düşünmeyi öğreten bir zihniyet en önemlisi onu andıkça yüzlerde tatlı bir tebessüm bıraktı.

Onun yıllardır öğütlediği şey: Okuyan, merak eden ve dünyayı tanıyan bir nesil.

Bir çınar daha devrildi… ama gölgesi ve serinliği uzun süre bu toprakların üzerinde kalmaya devam edecek. Türkiye Hepimizin, Eğitim Hepimizin…