Ala Younis’in sessiz arşivi Samed Karagöz

Sanatçı Ala Younis’le ilk karşılaşmamı hatırlıyorum: 2018 yılı, Dubai’de Jameel Art Center’ın açılış sergisi. O gün, sergide yer alan işler sadece gözümü değil, belleğimi de yokladı. Arşiv ile mimariyi, popüler kültür ile politik hafızayı birbirine bağlayan o sessiz ama ısrarcı dil; sanki yıllardır bekleyen bir kapıyı aralıyordu. O günden sonra Younis’in işlerini takip etmeye başladım. İzledikçe, onun sanatının yalnızca bir sergi deneyimi değil, araştırmanın sabrı ve belleğin ağırlığıyla örülen

Sanatçı Ala Younis’le ilk karşılaşmamı hatırlıyorum: 2018 yılı, Dubai’de Jameel Art Center’ın açılış sergisi. O gün, sergide yer alan işler sadece gözümü değil, belleğimi de yokladı. Arşiv ile mimariyi, popüler kültür ile politik hafızayı birbirine bağlayan o sessiz ama ısrarcı dil; sanki yıllardır bekleyen bir kapıyı aralıyordu. O günden sonra Younis’in işlerini takip etmeye başladım. İzledikçe, onun sanatının yalnızca bir sergi deneyimi değil, araştırmanın sabrı ve belleğin ağırlığıyla örülen uzun soluklu bir yolculuk olduğunu düşündüm.

NYU Abu Dhabi Art Gallery’de açılan Past of a Temporal Universe sergisi (23 Eylül 2025 – 18 Ocak 2026), bu yolculuğun yeni bir durağı. Sadece geçmişe bakan bir retrospektif değil; zamanın nasıl kırıldığını, nasıl katmanlaştığını, nasıl yeniden kurulduğunu tartışan bir sahne. Younis’in son yirmi yıla yayılan üretimi, mimari çizimlerden dioramalara, mozaiklere, arşiv belgelerine ve kayıp nesnelere uzanan geniş bir alan yaratıyor. Sergide dolaşırken insan kendini yalnızca eserlerin karşısında değil, onlar arasındaki boşluklarda da buluyor. Belki de asıl hikâye tam orada: eksik olan yerde, kaybolan belgede, bir zamanlar var olmuş ama kaydedilememiş seslerde.

Younis’in mimarlık ve görsel kültür eğitimi, onun eserlerine işçilik, sabır ve araştırma disiplini kazandırmış. Nesneler yalnızca nesne değil; her biri, düşüncenin başka bir yüzü. Bir mozaik parçası, bir plak kapağı, oyuncak bir asker, tıkırdayan dikiş makinesi… Gündelik hayata ait görünen her şey, bir bakışta tarihin en görünmez katmanına dönüşüyor. Popüler kültürün masumluğundan çok, unutmanın politikası var burada. Bir ulusun modernleşme projeleri, kentlerin dönüşümü, mimari hırslar, ideolojik rüyalar… Younis tüm bunları bir arşive dönüştürürken, aynı zamanda arşivlerin nasıl kurulup nasıl manipüle edildiğini soruyor.

Sergi boyunca tekrar tekrar aklıma düşen kelime “zaman” oldu. Younis’in işlerinde zaman, düz bir çizgi değil. Bir harita gibi; kıvrılan, çakışan, geriye dönen, geleceğe uzanan. İnsan sürekli soruyor: Geçmiş gerçekten geçmiş midir? Yoksa hâlâ üzerimize çöken, elimizi tutan, nefesimizi belirleyen görünmez bir ağ mıdır?

Beni en çok etkileyen şey, bu üretimin coğrafyalar arasında kurduğu köprü. Younis’in İstanbul’la kurduğu ilişki sınırlı olsa da – 2011’deki İstanbul Bienali’ne katılmış olması dışında – işlerinin etkisini Türkiye’den okumak mümkün. Çünkü onun anlattığı hikâyeler sadece Ürdün, Irak ya da Mısır’a değil; bütün bir bölgenin yaşadığı kırılmalara, mekânsal hafızanın kaybına, kentlerin kimlik değiştirme sancılarına değiyor. İstanbul’dan gelen bir izleyici için bu deneyimde hem bir uzaklık hem bir yakınlık var: aynı acının başka bir yüzünü görmek gibi.

Elbette eleştirel bir soru da akılda duruyor: Arşiv-temelli, çok-katmanlı, disiplinlerarası bir dil her zaman kolay mı algılanır? İzleyici tüm bu bağlantıları yakalayabilir mi? Sergi yorumu izleyiciye bıraktığı ölçüde risk de taşıyor. Fakat belki de Younis’in istediği tam olarak bu: Görüp geçmek değil, durup düşünmek, arşivin içinden kendi sesini bulmaya çalışmak.

Ve belki de en önemlisi: Bu üretim Türkiye’de daha sık görünür olmalı. Çünkü Younis’in kurduğu dünya yalnızca Orta Doğu’nun değil, küresel çağın kent, tarih, hafıza ve kimlik tartışmalarının merkezinde duruyor.

Sonunda, sergiyi gezerken kendime şu soruyu sordum:

Zamanın içinden geçiyor muyuz, yoksa zaman bizim içimizden mi geçiyor?

“Past of a Temporal Universe”, bu soruya kesin bir cevap vermiyor. Ama belki de cevap zaten arayışın kendisinde saklı. Younis’in arşivleri sessizce düşünüyor; geçmiş ile gelecek arasında asılı duran bir ip gibi.

Ve ben bu yazıyı yazarken bunu hissediyorum:

Sanatı izlemek yetmez. Sormak gerekir.

Neden buradayız? Bu belge kimin sesi? Hangi zamanın boşluğunu dolduruyor?

Çünkü geçmiş dediğimiz şey, sandığımız gibi geride değil.

Hâlâ bizimle – içimizde – sessizce konuşuyor.