ABD bile Türkiye den ithal ediyor: Tescilli meyve bin derde bin deva, faydası saymakla bitmiyor

COĞRAFİ İŞARETLİ TÜRK ÜRÜNÜ

Sivas'ın Gemerek ilçesi, Türkiye'nin gilaburu üretiminde en köklü bölgelerinden biri. Gemerek Kaymakamlığı bu birikimi 23 Kasım 2017'de resmileştirdi ve "Gemerek Gilaburusu"nu 241 tescil numarasıyla Menşe Adı statüsünde coğrafi işaretli ürün olarak tescil ettirdi. Bu tescille birlikte yalnızca Gemerek sınırları içinde yetişen gilaburu bu adı taşıma hakkı kazandı.

Gemerek gilaburusunun diğer bölgelerden belirgin farkları var. Meyveleri daha iri, daha etli, daha sulu ve daha ince kabuklu. Bu farkın arkasında ilçenin kendine özgü coğrafyası yatıyor.

Denizden yaklaşık 1200 metre yükseklikteki Gemerek, dağlarla çevrili bir arazide yer alıyor. Kızılırmak ile birleşen dere ve çaylar bölgede gilaburu için ideal iklimi oluşturuyor.

Kışın sıfırın altına düşen sıcaklıklar bitkinin soğuklama ihtiyacını karşılıyor. Yaz aylarında 30 dereceye ulaşan sıcaklar meyvedeki aromatik madde sentezini hızlandırıyor. Gece-gündüz sıcaklık farkı meyvenin rengini koyu kırmızıya çeviriyor.

Bölgenin organik madde ve azot açısından zengin topraklarının pH derecesi de gilaburu yetiştirmek için ideal seviyede. pH değeri 7,87 olan toprağın hafif alkali yapısı Gemerek gilaburusunun kendine has tat ve aromasını oluşturuyor.

Gemerek Pancar Bölge Müdürlüğü, İlçe Tarım Müdürlüğü ve Ziraat Odası uzmanlarından oluşan üç kişilik komisyon yılda üç kez denetim yaparak ürünün tescil standartlarına uygunluğunu takip ediyor.

Gilaburu Türkiye'de giderek büyüyen bir ekonomik değer taşıyor. Bir çok farklı marka şişelenmiş gilaburu suyu ve gilaburu sirkesi üretiyor. Ankara Üniversitesi Teknopark bünyesinde kurulan bir şirket ise gilaburu ekstresini endüstriyel ölçekte üreterek eczanelere takviye edici gıda olarak sunuyor. ABD'de Gilaburu +PP adıyla üretilen ve FDA onaylı besin takviyesi için kullanılan meyve, hammadde olarak Türkiye'den ithal ediliyor

Kayseri İl Tarım ve Orman Müdürlüğü "Gilaburunun Yaygınlaştırılması Projesi" kapsamında 4 bin fide dağıtarak Akkışla ilçesini üretim merkezi yapma hedefi koydu. 2017'de TÜBİTAK ile fizyolojik özelliklerin belirlenmesi ve katma değerli ürün geliştirilmesi için gizlilik sözleşmesi imzalandı. ORAN Kalkınma Ajansı destekli köklendirme eğitimleri ve fide dağıtım projeleri de devam ediyor.

Ancak meyvenin üretimi henüz talebi karşılayacak düzeye ulaşmadı. Gilaburu hala özle bahçelerde yetiştirilmek yerine çoğunlukla bahçe kenarlarına ve tarla sınırlarına çit bitkisi olarak dikiliyor.

Küçük taneli ve mütevazı görünüşüne karşın gilaburunun besin profili oldukça zengin. 100 gram taze meyvede yaklaşık 12 gram karbonhidrat, 4,6 gram lif ve 15 farklı amino asit bulunuyor.

Gilaburunun her 100 gramında 13,3 miligram C vitamini bulunuyor. Bunun yanında A, E, K ve B6 vitaminleri ile beta-karoten de meyvede yüksek oranda bulunuyor.

Gilaburu potasyum bakımından son derece zengin bir meyve, 100 gramındada 842-930 miligram potasyum bulunuyor. Magnezyum, fosfor, kalsiyum, demir, çinko, mangan ve bakır da mineral bileşimde yer alıyor. Meyve ayrıca Omega-3, Omega-6 ve Omega-9 yağ asitlerini bir arada içeriyor.

Gilaburunun sağlık etkilerinin büyük bölümü zengin antioksidan içeriğinden kaynaklanıyor. Meyve, vücudu serbest radikallere karşı koruyan fenolik bileşikler bakımından son derece zengin.

Bu bileşiklerin başında iltihap önleyici ve kan şekeri düzenleyici etkileriyle bilinen klorojenik asit geliyor. Hücreleri koruyan kateşin ve epikateşin, damar sağlığını destekleyen kuersetin ve rutin, bağışıklık sistemini güçlendiren kaempferol de meyvedeki önemli antioksidanlar arasında yer alıyor. Meyvenin kırmızı rengini veren antosiyaninler de güçlü antioksidan etkiye sahip.

Gilaburu bitkisine özgü viburnum bileşiği, sakinleştirici etkisiyle bilinen valerianik asit, kas gevşetici kumarinler ve bağırsak sağlığını destekleyen saponinler gibi düzinelerce aktif madde barındırıyor.

Gilaburu denince Türkiye'de akla ilk gelen kullanım alanı bilimsel olarka faydasının kanıtlandığı böbrek taşı tedavisi. Gilaburudaki klorojenik asitin kas gevşetici ve spazmolitik özellikleri bu etkide belirleyici rol oynuyor.

2019'da İzmir Tepecik Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nde 103 hasta üzerinde yapılan çalışmada gilaburu ekstresi alan hastaların ağrı kesici ihtiyacı ve acil servis başvurusu belirgin şekilde azaldı.

2021'de 86 hasta üzerinde yapılan ikinci çalışmanın sonuçlarındaGilaburu ekstresi, üreter taşı tedavisinde standart ilaç olan Tamsulosin kadar etkili bulundu. Gilaburu takviyesi alan hastalar, sadece ilaç kullananlara göre böbrek taşını 5 gün daha önce düşürdü.

Gilaburunun sağlık etkileri böbrek taşıyla sınırlı değil. Bunun dışında idrar söktürücü, öksürük ve soğuk algınlığı, romatizma ağrıları, mide ülseri, karaciğer ve safra rahatsızlıkları, diyabet, yüksek tansiyon, adet sancıları, kalp çarpıntısı, sinir sistemi rahatsızlıkları, astım ve yara iyileştirme gibi pek çok alanda geleneksel tedavi yöntemi olarak kullanılan meyvenin arkasındaki bilimsel kanıtlar da çok güçlü.

Gilaburu'nun bakterilere karşı antimikrobiyal aktivite gösterdiği, ve iltihap kurutucu özellikleri olduğu belirlendi. Günde 300 ml mililitre gilaburu suyu içen hastaların LDL kolesterol seviyelerinde yüzde 12, iltihap belirteçlerinde yüzde 8 düşüş gözlendi.

Diyabet ve obezite odaklı çalışmalarda ise kan şekerini düzenlediğini, şekerin ve yağın emilimini yavaşlattığı, hatta laboratuvar çalışmalarında yağ hücrelerinin birikimi azalttığı kanıtlando.

Kemik hücresi farklılaşmasını olumlu etkilediği belirlenerek kemik erimesine karşı potansiyel taşıdığı ortaya kondu. Oksidatif strese karşı hücreleri koruduğu ve DNA hasarını onardığı gösterildi.

Karaciğeri de koruma özellikleri olan meyvenin laboratuvar çalışmalarında bazı kanser türlerinde ve endometriozis tedavisinde de olumlu sonuçlar elde edildi.

Meyve suyu olarak günde en fazla 1 litre ya da 4 bardak öneriliyor. Bağışıklık güçlendirmek için geleneksel yöntemde her bir fincan suya 1 çay kaşığı gilaburu suyu eklenip günde üç kez tüketiliyor. Klinik çalışmalarda etki alabilmek içinse ekstrakt formunda günlük 1000 miligram dozda günde üç kez ikişer tablet, toplam 6000 miligram kullanılmış.

Olgunlaşmamış meyve tüketildiğinde hafif zehirlenme belirtileri görülebiliyor. Asitli yapısı nedeniyle mide ülseri, reflü ve diş eti problemi olan kişiler dikkatli tüketmeli. Hamilelik ve emzirme döneminde yeterli güvenlik verisi bulunmadığından tüketmeden önce doktora danışılması öneriliyor. İlaç kullanan kişiler de olası etkileşim riski nedeniyle doktora danışmalı. Aşırı tanen alımı kabızlık veya besin emiliminde aksaklığa yol açabiliyor.

Gilaburu yaprak döken bir çalı ya da bodur ağaç türü olarak kayıtlara geçiyor. Dünya genelinde 160-170 arasında akrabası bulunan Viburnum cinsinin en bilinen türlerinden biri.

Anadolu'da gilabolu, gilaboru, giraboru, kirabolu gibi pek çok yerel adla anılıyor. İsim kökenine dair en yaygın rivayet, Selçuklular döneminde çiçeklerinin güzelliğinden esinlenilerek "Gül Ebru" dendiği ve bu ifadenin zamanla "gilaburu"ya dönüştüğü yönünde.

Dünyada ise Guelder rose, cramp bark ve snowball tree gibi adlarla biliniyor. Ukraynaca adı Kalyna ve Slav kültüründe ulusal sembol niteliği taşıyor.

Çalı veya bodur ağaç formunda büyüyen gilaburu 2-5 metre boya ulaşıyor. Yaprakları üç loblu ve akçaağaç yaprağına benziyor. Mart-nisan aylarında beyaz kartopu görünümünde, 7-8 santimetre genişliğinde çiçek kümeleri açıyor.​​​​​​​

Meyveleri kırmızı, parlak, nohut büyüklüğünde ve küre şeklinde. Salkım halinde olgunlaşıyor, her demet yaklaşık 30-40 meyve barındırıyor. Dikimden 3 yıl sonra meyve vermeye başlıyor ve derin sürgünleri sayesinde 300 yıla kadar yaşayabiliyor.

​​​​​​​

Gilaburu Avrupa'nın büyük bölümünde doğal olarak yetişiyor. Rusya ve Orta Asya'da Sibirya, Türkmenistan ve Ermenistan dahil geniş bir coğrafyada, Kuzey Afrika'nın bazı bölgelerinde, Kuzey Amerika'da doğallaşmış olarak yetişiyor , Kore, Kuzey Çin ve Japonya'da alt türleri de mevcut. Denizden 10-1600 metre yükseklik arasında, nemli orman alanları, dere ve nehir kıyıları ile sulak alanlarda yetişiyor.

Türkiye'de başlıca İç Anadolu Bölgesi'nde yetişiyor. En yoğun üretim bölgeleri Kayseri (Bünyan, Akkışla), Sivas (Gemerek), Konya ve Yozgat. Bunların dışında Ankara, Tokat, Bursa, Trabzon, Kahramanmaraş, İstanbul, Erzurum, Samsun, Artvin, İzmir, Nevşehir ve Tunceli dahil birçok ilde de bulunuyor. Dere kenarları ve suyun bol olduğu yerlerde doğal olarak yetişiyor, karasal iklim koşullarında iyi gelişiyor.

En yaygın tüketim biçimi meyve suyu. Salamura suyundan alınan meyveler sıkılıyor, su ile seyreltiliyor ve aynı gün tüketilmesi öneriliyor. Bunun dışında reçel, marmelat, doğal fermantasyonla sirke, turşu ve şurup formunda da tüketiliyor. Eczanelerde tablet ve ekstrakt formunda satılıyor.

Kurutulmuş meyvelerden koyu renkli boya ve mürekkep elde ediliyor. Orta Anadolu'da geleneksel olarak çaydanlıklardaki kireci sökmek için de kullanılmış. Beyaz çiçekleri ve kırmızı meyveleriyle bahçelerde süs bitkisi, sınırlarda doğal çit olarak da değer görüyor.

Gilaburu tohumla, çelikle veya klon anaçlarla çoğaltılabilen, bakımı nispeten kolay bir bitki. Bol güneş, düzenli sulama ve organik maddece zengin toprak en temel gereksinimleri. İlaçlama ihtiyacı düşük.

​​​​​​​

Sonbahar veya ilkbahar başında dikiliyor. Ağaç başına verimlilik 8-10 kilogram, kapalı bahçe koşullarında 20-30 kilograma kadar çıkabiliyor. Dikimden 3 yıl sonra meyve vermeye başlıyor ve derin sürgünleri sayesinde 300 yıla kadar yaşayabiliyor.

Hasat eylül sonu ile ekim başı arasında meyvenin rengi koyu kırmızıya döndüğünde başlıyor. İlk toplandığında acı ve buruk olan meyveler 1-3 ay salamurada bekletilerek tatlılaşıyor. Salamura koşullarında 1 yıl boyunca tazeliğini koruyan gilaburu böylece 4 mevsim tüketilebiliyor.​​​​​​​