Yerin altından garip sesler geliyor: Bilinmezlikler uzmanları da ürkütüyor Sözcü Gazetesi

Gezegenimizin derinlikleri, insanoğlu için hala uzayın derinlikleri kadar büyük gizemler barındırıyor. Son dönemde sismologları ve jeoloji uzmanlarını kelimenin tam anlamıyla ters köşe yapan yeni bir keşif, bildiğimiz tüm yer bilimi kurallarını altüst etti. Her şey, Utah Üniversitesi’nden bilim insanlarının yer kabuğunun onlarca kilometre aşağısında, sismik hareketlerin tetiklediği tuhaf derin sarsıntıları ve bu sarsıntılara eşlik eden gizemli yeraltı uğultularını incelemesiyle başladı.

Bilim dünyasında "imkansız" olarak nitelendirilen bu derin manto depremleri, Dünya'nın altımızda sandığımızdan çok daha hareketli ve gürültülü bir süreçten geçtiğini gösteriyor.

GELENEKSEL JEOLOJİNİN TIKANDIĞI NOKTA

Hikaye aslında 1979 yılına, Utah'ın kuzeyinde kaydedilen 3.8 büyüklüğündeki küçük bir sarsıntıya dayanıyor. Depremin boyutu küçük olsa da sismik cihazlara yansıyan veriler uzmanları hayretler içinde bıraktı. Çünkü veriler, sarsıntının ve ona eşlik eden bas frekanslı uğultuların deniz seviyesinin tam 55 mil (yaklaşık 88 kilometre) altında gerçekleştiğini gösteriyordu.

Klasik jeolojiye göre bu derinlikte sismik bir sarsıntının yaşanması imkansızdı; çünkü yer kabuğunun çok altında, mantonun bu sıcak bölgesindeki kayaçların kırılgan değil, plastik gibi akışkan olması gerekiyordu. Dönemin araştırmacıları sismik verilerdeki bu tuhaflığı meslektaşlarına kanıtlamakta büyük zorluk çekti. Ancak emeklilikten dönen profesörlerin de dahil olduğu yeni bir araştırma grubu, bölgedeki ardışık 8 derin depremi ve bu depremlerin yarattığı sismik ses dalgalarını inceleyerek gerçeği kesin olarak ortaya çıkardı: Üst manto canlıydı ve sarsılıyordu.

DERİNLERDEN GELEN SESLERİN ANLAMLARI AÇIKLANDI

Yüzeye yakın yer kabuğu depremlerinde fay hatları kırılır, büyük bir enerji açığa çıkar ve sarsıntı doğrudan hissedilir. Ancak yerin fersah fersah altındaki bu yeni sınıfta süreç çok daha farklı işliyor. Mantodaki sismik hareketler, yüzeye ani ve yıkıcı sarsıntılar olarak ulaşmasa da sismograf ağlarında son derece net beliren, ultra düşük frekanslı sismik uğultular (seismic hums) üretiyor.

Öncü ya da artçı sarsıntılarla kendini belli etmeyen bu gizemli yeraltı depremleri, adeta gezegenimizin derinliklerinde devasa bir motorun çalışmasını andıran, kesintisiz bir sismik gürültü dalgası yaratıyor. Bilim insanları, bu uğultuların manto katmanındaki devasa kütlelerin milimetrik ama çok güçlü sürtünmelerinden kaynaklandığını saptadı.

BÖLGEDE MUAZZAM BİR SÜRTÜNMEYE YOL AÇIYOR

Peki, temel fizik kurallarına meydan okuyan ve bu gizemli uğultulara yol açan şey ne? Araştırmacılar, bu sismik olayların Utah ve Wyoming sınırları altında yer alan ve "Wyoming Kratonu" olarak bilinen antik, sert bir litosfer blonunun batı ucunda yoğunlaştığını keşfetti.

Sıcaklığın 700 santigrat dereceyi (1300 Fahrenheit) aştığı bu bölgede, akışkan haldeki manto tabakası milyonlarca yıldır çok yavaş bir hızla hareket ediyor. Bu akış, yoluna çıkan devasa ve sert Wyoming Kratonu’na çarpıyor. Bilim insanları bu durumu harika bir benzetmeyle açıklıyor:

"Okyanusta akıntının, bir buzdağının suyun altındaki devasa tabanına (köküne) çarpıp etrafından dönmeye zorlanması gibi... Manto akıntısı bu sert kökün etrafından dolaşırken bölgede muazzam bir sürtünme, gerilim ve deformasyon yaratıyor. İşte o derin depremleri ve sismometrelere takılan devasa uğultuları tetikleyen şey, bu amansız yeraltı sürtünmesidir."

BİLİNMEZLİKLER UZMANLARI BİLE ÜRKÜTÜYOR

Bu keşfi bilim dünyası için bu kadar heyecan verici ve bir o kadar da ürkütücü kılan şey, geleceğe dair bilinmezlikler. Yer kabuğundaki fay hatlarını haritalandırarak bir depremin maksimum ne kadar büyük olabileceğini aşağı yukarı tahmin edebiliyoruz. Ancak yerin 88 kilometre altındaki bu manto hareketlerinin ve sismik uğultuların ne kadarlık bir enerji biriktirebileceği, buradaki depremlerin maksimum kaç büyüklüğüne ulaşabileceği hakkında şu an için hiçbir fikrimiz yok.

Gezegenimizin derinliklerinden gelen bu gizemli sesler ve sarsıntılar, Dünya'nın iç mekanizmasını çözmek için hala katetmemiz gereken çok uzun bir yol olduğunu gösteriyor.