Yeni bir deprem türü keşfedildi: Sadece imkansız diyebildiler Sözcü Gazetesi

Sismoloji dünyasını yaklaşık yarım yüzyıldır meşgul eden büyük bir gizem nihayet çözüldü. Utah ve Wyoming bölgelerinin altında meydana gelen gizemli sarsıntıları inceleyen araştırmacılar, jeoloji literatüründe "imkansız" olarak kabul edilen bir olguyu kanıtladı: Kıtasal Manto Depremleri (CME). 
The Seismic Record dergisinde yayınlanan bu çığır açıcı bulgu, depremlerin sadece kırılgan yer kabuğunda değil, Dünya'nın üst mantosunun derinliklerinde de meydana gelebileceğini ortaya koydu.

Kurallara uymayı reddeden "unutulmuş" deprem

Her şey 24 Şubat 1979'da başladı. Utah Üniversitesi sismik cihazları, Idaho ve Wyoming sınırındaki Randolph yakınlarında 3.8 büyüklüğünde bir deprem kaydetti. Normal şartlarda bölge halkı tarafından şiddetle hissedilmesi gereken bu sarsıntı hakkında yüzeyden tek bir rapor bile gelmedi.

Dönemin doktora sonrası araştırmacısı George Zandt, sismik kayıtları incelediğinde şoke edici bir gerçekle karşılaştı: Sarsıntı, yer kabuğunda değil, yüzeyin tam 90 kilometre altında, yani üst mantoda gerçekleşmişti. Zandt, o günleri şu sözlerle anlatıyor:

"Derinliği, depremin yüzeyde neden hissedilmediğini açıklıyordu. Ancak sismoloji camiasını, o derinlikte bir deprem olabileceğine ikna etmek neredeyse imkansızdı. Bu yüzden bulgularım on yıllarca göz ardı edildi."

Mantonun derinliklerinde deprem neden imkansız görülüyordu?

Geleneksel jeofizik teorisine göre, yerin 70 ila 90 kilometre altındaki derinliklerde sıcaklık 700 santigrat derecenin üzerine çıkıyor. Bu aşırı sıcaklık ve basınç altında kayaların aniden kırılarak sismik dalgalar üretmesi (deprem yaratması) imkansız kabul ediliyordu.

Utah Üniversitesi sismoloğu Keith Koper, mantodaki kayaların davranışını şu benzetmeyle açıklıyor:

"O derinlikteki kayalar sert bir katı gibi değil, milyonlarca yıllık zaman ölçeğinde tıpkı bir sakız gibi davranır. Esner, erir ve sünek bir şekilde akar. Teorik olarak bu kayaların stresi biriktirip aniden kırılması değil, stresi emip dağıtması gerekirdi. Ama öyle olmadığını gördük."

2025'teki son sarsıntı şüpheleri yok ett

Gizemi çözmek için modern analitik teknikleri ve genişletilmiş sismik arşivleri kullanan Prof. Keith Koper liderliğindeki ekip, 1979'daki orijinal sarsıntının yanı sıra benzer şekilde derinlerde gerçekleşen 8 yeni sismik olayı daha inceledi ve hepsinin mantoda gerçekleştiğini doğruladı.

Üstelik bu durum geçmişe ait bir anormallik de değil. Araştırma, yakın tarihte de bu durumun sürdüğünü kanıtladı: 10 Eylül 2025'te, Utah’ın Uinta Havzası (Maeser yakınları) derinliklerinde 4.1 büyüklüğünde bir sarsıntı kaydedildi. Yapılan ölçümler, bu depremin yer kabuğunu mantodan ayıran ünlü Mohorovičić (Moho) süreksizliğinin tam 20 kilometre altında, yani yüzeyin 68 kilometre derinliğinde meydana geldiğini gösterdi.

Peki, kırılmaması gereken bu "sakız kıvamındaki" kayalar nasıl oluyor da kırılıp deprem üretiyor? 
Bilim insanlarına göre bu sorunun cevabı, Kuzey Amerika’nın altındaki devasa bir jeolojik yapıda saklı: Wyoming Kratonu.

Kratonu, Dünya mantosuna gömülmüş devasa bir "litosferik buzdağına" benzeten Prof. Koper, mekanizmayı şu sözlerle özetliyor:

"Milyonlarca yıl ölçeğinde yavaşça akan manto malzemesi, bu sert ve köklü kraton yapısına çarpıyor ve etrafından akmaya zorlanıyor. Tıpkı bir nehir akıntısının köprü ayağına çarpması gibi... Bu etkileşim, kratonun kenarlarında devasa bir gerilim ve sıra dışı bir deformasyon biriktiriyor. İşte 'imkansız' denilen bu derin sarsıntıları tetileyen şey, bu muazzam jeolojik sürtünmedir."

Kıtasal Manto Depremlerinin (CME) keşfi, sismoloji kitaplarının yeniden yazılmasına neden olurken; gezegenimizin derinliklerinde, ayaklarımızın altında henüz keşfedilmemiş ne denli devasa dinamiklerin döndüğünü bir kez daha kanıtlamış oldu.