Yaşlılar, sakın burnunuzu karıştırmayın Sözcü Gazetesi

Günlük işlerimizi aksatmaya başladığımızda, çok iyi bildiğimiz isimleri hatırlayamadığımızda ya da market alışverişinde kafamız karıştığında ilk olarak "Demans (bunama) mı oluyorum?" şüphesine kapılırız, ancak bilim insanlarına göre, bu belirtiler ortaya çıktığında beyindeki hasar çoktan ilerlemiş demektir.

Demans, zamana karşı bir yarıştır. Hastalık ne kadar erken teşhis edilirse, ilerlemesini yavaşlatmak ve yaşam kalitesini korumak o kadar mümkün olur. Peki, hafıza ciddi şekilde bozulmadan önce bunu anlamanın daha erken bir yolu yok mu?

Cevap, çoğumuzun hafife aldığı ama beyinle doğrudan bağı olan bir duyu organımızda gizli: Koku alma duyusu.

Koku hafızası neden bu kadar güçlü?

Çocukluk anılarımızın çoğuna bir koku eşlik eder; annemizin yemeği, eski mahallemizin kokusu ya da bir parfüm bizi anında geçmişe götürür. Bunun nedeni sadece duygusal değil, tamamen anatomiktir.

Beş duyumuz arasında görme ve işitme gibi uyarıcılar, önce beyindeki "talamus" adı verilen bir aracı organdan geçer ve ardından yavaşça ilgili merkeze iletilir, ancak koku, talamusu bypass ederek doğrudan hafıza ve duyguların merkezi olan "hipokampus"a giden tek duyudur.

Seul Ulusal Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde görevli olan Prof. Muk In-hee de konuyla ilgili "Koku alma sistemi ve hafıza anatomik olarak doğrudan bağlantılıdır. Diğer tüm duyular merkeze doğru yavaşça yayılırken, koku uyaranları doğrudan hipokampusa ulaşır. Bu yüzden koku ve hafıza etle tırnak gibidir." ifadelerini kullanıyor.

Beyin hücrelerinin ilk öldüğü yer: Koku merkezi

Alzheimer gibi demans türleri, beyinde amiloid beta ve tau adı verilen zararlı proteinlerin birikmesiyle başlar. Hücreleri öldüren bu proteinlerden "tau", beyinde ilk olarak koku duyusunu işleyen entorhinal korteks bölgesinde birikir.

Yani, demansta ilk hasar gören ve işlevini kaybeden yer koku nöronlarıdır. Koku kaybı, hafıza kaybından çok daha önce gizlice başlar. Burun içindeki hassas dokuların zarar görmesi koku alma duyusunu olumsuz etkileyebileceği için özellikle yaşlıların sık sık burun karıştırmaması gerektiği belirtiliyor.

Koku kaybı yaşayanlarda demans riski %89 daha yüksek 

Chicago Üniversitesi tarafından 515 yetişkin üzerinde yapılan basit bir test, bu gerçeği gözler önüne serdi. Katılımcılara limon, çikolata, çilek gibi çok tanıdık 12 farklı koku koklatıldı ve ne olduğunu tahmin etmeleri istendi.

Yıllar süren takip sonucunda, koku alma yeteneği hızla azalan kişilerin demansa yakalanma riskinin, koku duyusunu koruyanlara kıyasla %89 daha yüksek olduğu kanıtlandı. Bu kişilerin genel bilişsel işlevlerinde, geçmiş anıları hatırlama hızlarında ve algılarında ciddi gerilemeler tespit edildi.

En tehlikeli sinyal: "Tanıdık kokuları" unutmak

Uzmanlar, buradaki en kritik noktanın tamamen yeni ve yabancı kokuları ayırt edememek olmadığını belirtiyor. Asıl tehlike işareti, günlük hayatta çok iyi bildiğiniz, hafızanıza kazınmış kokuları alamamaktır.

Eğer;

Duş alırken her zaman kullandığınız şampuanın veya sabunun kokusunu,

Sabahları taze demlenen kahvenin veya pişirdiğiniz tanıdık bir çorbanın kokusunu alamıyor ya da ayırt etmekte zorlanıyorsanız, bu durum demansın kapıyı çaldığına dair çok ciddi ve erken bir matematiksel uyarı olabilir. Burundaki bu ani değişimleri göz ardı etmemek ve bir uzmana danışmak, geleceğinizi kurtarabilir.