Yaşam alanlarından uzak durulduğu sürece ayılar tehdit değil

Ayı, karada yaşayan yırtıcıların en büyüğü. Türkiye’nin zengin biyoçeşitliliğe sahip coğrafyasında da ayılar yaşamını sürdürüyor. Kış aylarını çoğunlukla uykuda geçiren ayılar, yaz aylarında ortaya çıkıyor ve insanlarla karşılaşmalar artıyor. Kimi zaman kara yolu ve tünel gibi yapılarda da insanların karşısına çıkabilen ayılar, yine de Türkiye içinde insanlar açısından çok büyük bir risk oluşturmuyor.

Karadeniz Teknik Üniversitesi Yaban Hayatı Ekolojisi ve Yönetimi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Şağdan Başkaya, dünyada 8 tür ayı bulunduğu, Türkiye’de ise halk arasında ‘Kara ayı’, ‘Kahverengi ayı’, ‘Kemerli ayı’, ‘Aynalı ayı’ gibi isimlendirmeler olsa da sadece ‘bozayı (Ursus arctos)’ türünün yaşadığını söylüyor. Tembel ayı, Güneş ayısı, Asya Kara Ayısı ve Büyük panda, And Dağları Ayısı (Gözlüklü Ayı), Kutup Ayısı ve Amerikan Kara Ayısı Türkiye’de yaşamıyor. bozayılar, Anadolu parsı, kurt, sırtlan, vaşak ve karakulak ile birlikte Anadolu’da yaşayan yırtıcı popülasyonunu oluşturuyor.

Ayı, Türkiye’de, biyolojik çeşitliliğin korunması çalışmalarında ‘bayrak tür’ olarak değerlendirilen önemli bir tür. Ayılar, özellikle yedikleri bitki tohumlarını bir yerden başka yerlere taşıyarak oralarda çimlenmelerini sağlayan, doğada önemi bir görev üstlenmiş canlılar. Yediklerini büyük oranda sindirmeden çıkardıkları için uyanık oldukları sürenin çoğunu da yiyecek arayarak geçiriyorlar. Bitkilerin yaprakları, kökleri ve meyveleri, yetişkin böcek, larva ve yumurtaları, hayvan leşleri, avladıkları hayvanlar ve balıkları yiyor. Hem otçul hem de etçil canlılar.

Yaşam alanı olarak ormanları ya da insanlardan uzak bölgeleri seçtikleri için aslında insanlar açısından yüksek bir risk oluşturmuyorlar. Ayıların zararı daha çok tarım üretiminde görülüyor. Prof. Dr. Başkaya bu konuda şunları söylüyor:

“Bununla birlikte, kurtlarla birlikte, insanların canına ve malına en fazla zarar veren türlerin başında geliyor. Ayıların, yayılış gösterdiği bütün ülkelerde yaşanan sorunlar vardır. İnsanların inek, koyun ve keçi gibi hayvanlarına, arı kovanlarına, yonca, mısır, armut, kiraz, üzüm, incir gibi ürünlerine zarar vermektedirler. Ayılarla insanlar arasında yaşanan çatışmalar, insanların ekonomik kayıplara uğramasına, yaralanmasına, psikolojik sorunlar yaşamasına hatta ölümüne yol açabilir. Ayılar, ülkemizde insanların canına en fazla zarar veren yırtıcı memeli tür olup, her yıl birçok ciddi insan yaralanmasına ve ortalama 2 ölüm vakasına neden olmaktadır.”

Başkaya, ayılardan korunma için ise şunları öneriyor:

“Ayıların bölgesindeyseniz, ayının sizi önceden fark edip bölgeden çekilmesi için gürültülü çıkarmanız ve en az iki kişi olmanızda fayda vardır. Bunun için yanımızda bir düdük bulundurmak faydalıdır. Ancak gürültü çıkarmak, rüzgârın ters estiği, sisli, dumanlı, yağışlı havalarda maalesef işe yaramayabilir.”

Bu nedenle dikkatli olunması, ayıların o bölgede bulunduğuna dair izler varsa, uzak durulması gerekiyor.

Türkiye genelinde sayıları 5-6 bin arasında tahmin edilen bozayılar, ülkemizde en çok Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz, Doğu Anadolu, İç Anadolu ve Ege Bölgesi’nin en doğu kesimlerinde yaşıyor. Yapılan çalışmalar, ayı popülasyonunun azalmadığını, son yıllarda arttığını ortaya koydu.  Son 70 yıldır hiç ayı görülme vakasının olmadığı bölgelerde de ayılar görülmeye başlandı.

Prof. Dr. Şağdan Başkaya, özellikle sosyal medya üzerinden yayılan ayılarla ilgili bazı iddiaların ise doğru olmadığını belirterek şunları söylüyor:

“Yaylalara kaçak evler yapıldığı için, orman yangınlarıyla birçok orman alanı tahrip olduğu için yaşam alanları daraldı veya parçalandı ve başıboş köpekler toplatıldığı için ayılar yakın zamanda hiç görülmedikleri yerlerde görülmeye başlandılar şeklindeki iddialar doğru değil ve bilimsellikten uzak. Yanan alanlar birkaç yıl içinde önce otlarla, sonra çalı türleri ve ağaççıklarla kaplanarak ayılar için daha iyi bir habitat haline geliyor. Bunun da ötesinde ülkemizdeki ciddi orman yangınları Akdeniz ve Ege Bölgelerindeki genellikle Kızılçam ormanlarında yaşanıyor. Bu bölgeler zaten ayı popülasyonlarının ülkemizdeki en düşük olduğu bölgelerdir. Buna rağmen bu bölgelerde dahi ayı popülasyonlarında artış yaşanmaktadır. Ayılar, dağlarda kurt sürüleri ve diğer yırtıcılarla yan yana yaşayan hayvanlardır. Özellikle şehirlerdeki başıboş köpeklerin, ayıları bir yerden uzak tutması mümkün değildir. Hayvan sürülerini kollayan kaliteli köpeklerden oluşan bir grup, birlikte hareket ederek, dişi, genç veya yavrulu bireylerde ancak işe yarayabilir. Güçlü bir erkek ayının bu durumlarda geri adım atma ihtimali çok çok düşüktür.”

Bozayıları kaçak avcılık veya başka bir yolla öldürmek ise ciddi bir suç. 2026 yılı için bozayıyı öldürmek, tek bir hayvan için 130 bin lira para cezasına neden oluyor.