Yapay zeka ve eğitim

"Yapay zekânın eğitimde kullanımı yalnızca teknik bir yenilik değil, aynı zamanda etik ve pedagojik bir dönüşüm olarak ele alınmalıdır. Yapay zekâ eğitimde kullanılacaksa, öğrencilerin onu bir “otorite” olarak değil, tartışılması ve doğrulanması gereken bir araç olarak kullanmaları öğretilmelidir."

Yazar Özgür Taburoğlu ile yapay zekanın eğitimde kullanımı üzerine konuştuk.

YAPAY ZEKÂ EĞİTİMDE ÖĞRENME SÜRECİNİ GERÇEKTEN GELİŞTİREBİLİR Mİ?

Yapay zekâ, öğrenme süreçlerini kişiselleştirme ve büyük miktarda veriyi analiz ederek öğrencilerin ihtiyaçlarını belirleme konusunda yardımcı olur. Öğrencinin hızına, eksiklerine ve öğrenme tarzına göre içerik üretmesi teorik olarak büyük bir avantajdır. Örneğin bazı çevrimiçi eğitim platformları öğrencinin çözdüğü sorulara göre yeni sorular üretir ve öğrencinin zorlandığı konuları tekrar etmesini sağlar. Matematik ya da yabancı dil öğreniminde kullanılan uyarlanabilir ve kişiselleştirilmiş öğrenme modeli sunar. Bu sayede her öğrenci aynı hızda ilerlemek zorunda kalmaz.

Ancak bu durumun her zaman eğitim kalitesini artırdığı söylenemez. Çünkü eğitim yalnızca bilgi aktarma süreci değildir; eleştirel düşünme, tartışma, sosyal etkileşim ve pedagojik ilişki gibi unsurları da içerir. Örneğin bir edebiyat dersinde bir romanın farklı yorumlarını tartışmak veya bir sosyoloji dersinde toplumsal bir olayı farklı teorilerle değerlendirmek yalnızca doğru cevabı bulmakla ilgili değildir. Yapay zekâ destekli sistemler ise çoğu zaman öğrenmeyi ölçülebilir performans göstergelerine indirgeme eğilimindedir. Bu da eğitimin daha geniş kültürel ve etik boyutlarının ihmal edilmesine yol açabilir.

Ayrıca teknolojiye aşırı bağımlılık, öğretmenin konumunu teknik bir aracıya dönüştürme riski taşır. Öğretmen yalnızca sistemi kullanan bir operatöre indirgenirse eğitsel ilişki zayıflayabilir. Bu nedenle yapay zekâ eğitimi destekleyen bir araç olarak yararlı olabilir; fakat pedagojik ilişkinin yerini alabilecek bir çözüm olarak görülmesi ciddi sorunlar doğurabilir.

YAPAY ZEKÂ ÖĞRETMENLERİN YERİNİ ALABİLİR Mİ?

Yapay zekânın öğretmenlerin yerini tamamen alması kısa vadede gerçekçi görünmemektedir. Çünkü öğretmenlik yalnızca bilgi sunmak değil, aynı zamanda öğrencilerin duygusal, sosyal ve bilişsel gelişimlerini yönlendiren karmaşık bir eğitsel ilişkidir. Bir öğretmen sınıfta öğrencilerin ilgisinin dağıldığını fark edebilir, dersi farklı bir örnekle yeniden açıklayabilir veya bir öğrencinin moralinin bozuk olduğunu sezerek onunla birebir konuşabilir. Bu tür insani ve sezgisel etkileşimler yapay zekâ için oldukça zordur.

Bununla birlikte yapay zekâ bazı öğretmenlik görevlerini önemli ölçüde otomatikleştirebilir. Örneğin çoktan seçmeli sınavların değerlendirilmesi, basit yazım hatalarının kontrolü veya ödevler için geri bildirim oluşturma gibi işlemler yapay zekâ tarafından hızlı biçimde yapılabilir. Bazı üniversitelerde öğrencilerin sorularını yanıtlayan sohbet botları kullanılmaya başlanmıştır. Bu sistemler özellikle büyük sınıflarda öğretmenin iş yükünü azaltabilir.

Ancak burada eleştirel bir nokta ortaya çıkar. Eğitim kurumları maliyetleri düşürmek için öğretmen sayısını azaltma yoluna gidebilir. Örneğin çevrimiçi derslerde tek bir öğretmenin binlerce öğrenciye ders vermesi ve geri kalan etkileşimin yapay zekâ sistemleri tarafından yürütülmesi mümkündür. Bu durumda öğretmenlik mesleği pedagojik bir rehberlikten çok içerik sağlayıcılığına indirgenebilir. Dolayısıyla mesele yalnızca teknolojik kapasite değil, eğitim politikalarının bu teknolojiyi nasıl kullanacağıdır.

YAPAY ZEKÂ ÖĞRENCİLERİN ELEŞTİREL DÜŞÜNME BECERİLERİNİ NASIL ETKİLER?

Yapay zekâ araçlarının yaygın kullanımı öğrencilerin bilgiye erişimini kolaylaştırırken eleştirel düşünme açısından ikili bir etki yaratabilir. Bir yandan öğrenciler karmaşık konular hakkında hızlı açıklamalar alabilir. Örneğin bir öğrenci kısa sürede farklı sosyoloji teorileri hakkında özet bilgiler edinebilir veya bir tarih olayının farklı yorumlarını görebilir. Bu durum özellikle araştırma sürecinin ilk aşamasında oldukça yararlı olabilir.

Ancak diğer yandan hazır cevaplara hızlı erişim, düşünme sürecini kısaltma riskini de beraberinde getirir. Örneğin bir öğrenci bir makale yazarken önce kendi analizini yapmak yerine doğrudan yapay zekâdan bir metin üretmesini isteyebilir. Bu durumda yazma süreci bir düşünme pratiği olmaktan çıkıp bir düzenleme etkinliğine dönüşebilir. Benzer şekilde matematik problemlerinde öğrencinin çözüm yolunu anlamadan yalnızca sonucu elde etmesi mümkündür.

Ayrıca yapay zekâ tarafından üretilen bilgilerin doğruluğu her zaman garanti değildir. Öğrenciler bu bilgileri sorgulamak yerine teknolojiye aşırı güven duyabilir. Örneğin yanlış bir tarih bilgisi veya hatalı bir kaynak önerisi fark edilmeden kullanılabilir. Bu nedenle yapay zekâ eğitimde kullanılacaksa, öğrencilerin onu bir “otorite” olarak değil, tartışılması ve doğrulanması gereken bir araç olarak kullanmaları öğretilmelidir.

YAPAY ZEKÂ EĞİTİMDE EŞİTSİZLİKLERİ AZALTIR MI YOKSA ARTIRIR MI?

Yapay zekâ teknolojilerinin eğitimde fırsat eşitliğini artırabileceği sıklıkla iddia edilir. Teorik olarak çevrimiçi platformlar sayesinde dünyanın farklı bölgelerindeki öğrenciler aynı eğitim materyallerine erişebilir. Örneğin iyi hazırlanmış bir yapay zekâ destekli dil öğrenme uygulaması, kaliteli bir öğretmene erişimi olmayan bir öğrencinin yabancı dil öğrenmesine yardımcı olabilir. Benzer şekilde bazı üniversiteler açık ders materyallerini yapay zekâ destekli platformlar üzerinden paylaşmaktadır.

Ancak pratikte bu durum her zaman eşitlik üretmez. Çünkü bu teknolojilere erişim güçlü internet altyapısı, güncel bilgisayar veya akıllı cihazlar ve belirli bir dijital okuryazarlık düzeyi gerektirir. Kırsal bölgelerde yaşayan veya ekonomik imkânları sınırlı olan öğrenciler bu araçlara erişmekte zorlanabilir. Böylece “dijital uçurum” adı verilen yeni bir eşitsizlik ortaya çıkabilir.

Ayrıca birçok yapay zekâ sistemi büyük teknoloji şirketleri tarafından geliştirilir ve kullanıcı verilerinden ekonomik değer üretir. Eğitim alanının bu şirketlerin veri ekonomisine entegre olması, kamusal eğitim anlayışını zayıflatabilir. Örneğin bazı platformlar ücretsiz görünse de öğrencilerin verilerini analiz ederek ticari amaçlarla kullanabilir. Bu nedenle yapay zekâ eğitimde eşitsizlikleri otomatik olarak çözmez; doğru politikalar geliştirilmezse mevcut eşitsizlikleri daha da derinleştirebilir.

YAPAY ZEKÂNIN EĞİTİMDE KULLANIMI ETİK AÇIDAN HANGİ SORUNLARI DOĞURUR?

Yapay zekâ destekli eğitim sistemleri önemli etik tartışmaları beraberinde getirir. Bunların başında veri meselesi gelir. Öğrencilerin öğrenme alışkanlıkları, çözdükleri sorular, derslerde geçirdikleri süre ve hatta dikkat düzeyleri bazı sistemler tarafından sürekli olarak kaydedilir. Örneğin bazı çevrimiçi eğitim platformları öğrencinin ekrana ne kadar süre baktığını veya hangi sorularda zorlandığını analiz eder. Bu tür uygulamalar öğrenmeyi geliştirmek için kullanılabilir; ancak aynı zamanda öğrencilerin sürekli izlenmesi anlamına da gelir.

Bir diğer etik sorun algoritmik değerlendirmedir. Bazı eğitim teknolojileri öğrencilerin performansını otomatik olarak puanlayan algoritmalar kullanır. Eğer bu algoritmalar şeffaf değilse öğrencilerin hangi kriterlere göre değerlendirildiği belirsiz kalabilir. Örneğin bir yazı değerlendirme sistemi belirli kelime kalıplarını tercih eden metinleri daha yüksek puanlayabilir ve yaratıcı yazıları düşük puanlayabilir.

Son olarak akademik üretimle ilgili sorunlar ortaya çıkar. Yapay zekâ tarafından üretilen metinlerin kime ait olduğu, bu metinlerin akademik çalışmalarda nasıl kullanılacağı ve intihal sınırlarının nasıl belirleneceği hâlâ tartışmalıdır. Bir öğrencinin yapay zekâdan aldığı metni küçük değişikliklerle ödev olarak sunması akademik etik açısından problem yaratır. Bu nedenle yapay zekânın eğitimde kullanımı yalnızca teknik bir yenilik değil, aynı zamanda etik ve pedagojik bir dönüşüm olarak ele alınmalıdır.

Sevgili hocam değerli bilgileriniz için size teşekkür ediyorum. Türkiye Hepimizin, Eğitim Hepimizin...