Yapay zeka, uçakların “kuyruk izlerinden” kaçınmasına yardımcı olacak

Uçakların gökyüzünde bıraktığı beyaz çizgiler, iklim değişikliğini körükleyebiliyor. “Yoğunlaşma izleri” olarak adlandırılan bu çizgilerin uzun süre havada kaldığı bazı koşullarda ısıyı atmosferde tutabildiği belirtiliyor.

İngiltere'de başlatılan 5 milyon sterlinlik Operation Blue Skies projesi, yapay zekanın uçakların bu izleri oluşturma ihtimalinin yüksek olduğu bölgelerden kaçınmasına yardımcı olup olamayacağını test edecek.

Google, İngiliz hükümeti, ülkenin hava tahminlerinden sorumlu kurumu Met Office, hava trafik kontrol hizmetlerini sağlayan NATS (National Air Traffic Services) ile Cambridge ve Imperial College London'daki araştırmacıları bir araya getirdi. İngiltere Meteoroloji Ofisi Met Office'in açıklamasına göre proje, yoğunlaşma izlerinden kaçınmaya yönelik dünyanın ilk büyük ölçekli okyanus hava sahası denemesi olacak. Proje 30 ay sürecek.

YAPAY ZEKA UÇAKLARIN ROTASINI DEĞİŞTİRECEK

Projenin temel amacı, yoğunlaşma izlerinin oluşma ihtimalinin yüksek olduğu bölgeleri önceden tahmin etmek.

Google, uçakların daha önce nerelerde yoğunlaşma izi oluşturduğunu belirlemek için uydu görüntülerini ve geçmiş uçuş verilerini kullanacak. Bu bilgiler, İngiltere'nin resmi meteoroloji kurumu Met Office'in hava tahminleriyle birleştirilecek. Böylece uçakların yoğunlaşma izi oluşturma ihtimalinin yüksek olduğu hava katmanları tahmin edilecek. Met Office de proje kapsamında kalıcı yoğunlaşma izlerinin oluşabileceği atmosfer bölgelerini belirlemek için küresel bir tahmin sistemi geliştirecek.

Tahminler daha sonra İngiltere'nin hava trafik kontrol hizmetlerini sağlayan NATS'e aktarılacak. NATS bünyesindeki hava trafik kontrolörleri, uygun durumlarda pilotlara bu bölgelerden kaçınmaları için talimat verecek.

Bunun için uçakların rotalarının büyük ölçüde değiştirilmesi planlanmıyor. Denemelerde çoğunlukla uçakların yaklaşık 2 bin feet, yani 610 metre irtifa değiştirmesi öngörülüyor.

Bu tür küçük irtifa değişiklikleri, uçakların türbülans veya kötü hava koşullarından kaçınması için zaten rutin olarak kullanılıyor. Bu nedenle yolcuların uygulamayı fark etmesinin beklenmediği belirtiliyor.

DENEME KUZEY ATLANTİK'TE YAPILACAK

Proje, Shanwick hava sahasında yürütülecek.

Shanwick, Kuzey Atlantik'in doğu bölümünde, Avrupa ile Kuzey Amerika arasındaki uçuşlarda kullanılan ve İngiltere'nin hava trafik kontrol sistemi tarafından yönetilen geniş bir okyanus hava sahası. Bölge, Avrupa ile Kuzey Amerika arasındaki yoğun hava trafiğinin geçtiği önemli koridorlardan biri.

İngiltere Meteoroloji Ofisi Met Office'in açıklamasına göre, operasyonel denemeler 2026-27 ve 2027-28 kışlarında, Kuzey Atlantik'in doğusundaki Shanwick Oceanic hava sahasında gerçekleştirilecek.

Shanwick hava sahasının, dünya genelindeki yoğunlaşma izlerinin neden olduğu iklim ısınmasının yaklaşık yüzde 5'inden sorumlu olduğu belirtilirken, proje kapsamında bu bölgenin özellikle seçildiği ifade edildi.

KOMPLO TEORİLERİNE NEDEN OLAN "CHEMTRAIL" İLE YOĞUNLAŞMA İZİ AYNI ŞEY DEĞİL

Uçakların arkasında oluşan beyaz çizgiler zaman zaman sosyal medyada “chemtrail” adı verilen komplo teorileriyle ilişkilendiriliyor. Ancak yoğunlaşma izlerinin oluşumu, uçak motorlarından çıkan su buharının yüksek irtifadaki soğuk hava ile karşılaşmasıyla açıklanan bilimsel bir atmosfer olayı.

“Chemtrail” ise uçakların insanları veya çevreyi etkilemek amacıyla gökyüzüne kimyasal maddeler bıraktığını öne süren bir iddia. Operation Blue Skies projesinin konusu herhangi bir kimyasal maddenin atmosfere bırakılması değil, uçuş koşullarını değiştirerek yoğunlaşma izlerinin oluşmasını önlemek.

YAKLAŞIK 10 BİN UÇUŞUN GERÇEKLEŞMESİ BEKLENİYOR

Testler, hava trafiğinin daha düşük olduğu 2026-2027 ve 2027-2028 kış dönemlerinde, belirli akşam ve gece saatlerinde gerçekleştirilecek. Met Office de ilk operasyonel deneme döneminin 2026-2027 kışında başlayacağını ve 2027-2028 kışında ilave testlerin yapılacağını açıkladı.

Yaklaşık 10 bin uçuşun deneme dönemlerinde Shanwick hava sahasından geçmesi bekleniyor. Ancak bunların yalnızca küçük bir bölümünün yoğunlaşma izlerinden kaçınmak amacıyla irtifa değiştirmesi gerekecek.

UÇAKLARIN ARKASINDAKİ BEYAZ ÇİZGİLER NASIL OLUŞUYOR?

Yoğunlaşma izleri, uçak motorlarından çıkan sıcak egzozun yüksek irtifadaki soğuk ve nemli havayla karşılaşması sonucu oluşan buz kristallerinden meydana geliyor.

İngiltere Meteoroloji Ofisi Met Office'e göre, uçak egzozundaki su buharı çok soğuk üst atmosfer havasıyla karşılaştığında donarak küçük buz kristalleri oluşturuyor ve gökyüzünde görülen çizgi ortaya çıkıyor. İzlerin ne kadar süre kalacağı ise uçuş seviyesindeki sıcaklık ve nem koşullarına bağlı olarak değişiyor.

Bu izlerin birçoğu kısa sürede kayboluyor. Ancak hava çok soğuk ve nemli olduğunda uzun süre havada kalıp genişleyebiliyor. Bu durumda, Dünya'dan uzaya kaçması gereken ısının bir bölümünü atmosferde tutan bulutlara dönüşebiliyor. Met Office, bazı yoğunlaşma izlerinin birkaç dakika içinde kaybolurken bazılarının saatlerce kalabildiğini belirtmişti.

UÇAKLARIN BIRAKTIĞI "KUYRUK İZLERİ" NEDEN HER ZAMAN AYNI OLMAZ?

Yoğunlaşma izlerinin oluşması için uçağın yüksek irtifada, çok soğuk ve nemli bir hava tabakasından geçmesi gerekiyor. Jet motorlarında yakıtın yanması sonucu su buharı oluşuyor. Bu sıcak su buharı, yüksek irtifadaki soğuk havayla karşılaştığında hızla yoğunlaşıp donuyor ve küçük buz kristalleri oluşturuyor.

Havanın kuru olması durumunda bu buz kristalleri kısa sürede kayboluyor. Hava yeterince nemliyse ise izler uzun süre havada kalabiliyor, yayılabiliyor ve zamanla yüksek irtifa bulutlarına dönüşebiliyor.

Met Office'in açıklamasına göre, aynı bölgede farklı irtifalarda uçan iki uçak bile farklı atmosfer koşullarıyla karşılaşabiliyor. Bu nedenle uçaklardan biri kalıcı bir yoğunlaşma izi bırakırken diğeri bırakmayabiliyor.

Google'ın proje için teknik sorumlusu Dr. Paul Hodgson, yoğunlaşma izlerinin havacılığın neden olduğu iklim ısınmasının yaklaşık üçte birinden sorumlu olabileceğini söyledi. Hodgson, kesin oranın belirsiz olduğunu ancak bunun “oldukça büyük veya çok büyük” bir sorun olduğuna ilişkin bilimsel görüşün güçlü olduğunu belirtti.

Hodgson'ın beş yaşındaki çocuğunun uçakların gökyüzünde bıraktığı beyaz çizgiler için “sky graffiti” yani “gökyüzü grafitisi” ifadesini kullandığı da aktarıldı.