Vücudun en gizemli organı! Yıllarca görmezden gelindi... Uzun yaşamın ve kanserle mücadelenin anahtarı olabilir

Antik Yunanlılar bu doku yumrusunun ‘ruhun merkezi’ olabileceğine inanıyordu. 1960’ların başında bir Nobel ödüllü bilim insanı, onu hücreler için sadece bir ‘mezarlık’ olarak niteleyerek, "çok da önemli olmayan evrimsel bir kaza" diyerek küçümsedi.

Bugün bilim insanları, timusun çocukluk döneminde işlevsel bir bağışıklık sistemi kurmada vazgeçilmez bir rol oynadığını biliyor. Ancak organın ergenlikten itibaren hızla küçülerek işlevsizleştiği sanılıyordu.

Şimdi ise ardı ardına gelen araştırmalar, timusu ‘figüran’ rolünden çıkarıp, ömür boyu süren yaşlanma ve bağışıklık sağlığının en güçlü düzenleyicilerinden biri olarak yeniden konumlandırıyor.

Uzun ömür ve kanserden korunma yolunda yeni bir umut

Yapılan çalışmalar; timusun uzun yaşamın yanı sıra kanser, otoimmün hastalıklar ve kardiyovasküler risklere karşı korunmada ne kadar kritik bir rol oynayabileceğini vurguluyor. Bu bulgular; timusu gençleştirme, yaşlanmaya bağlı çöküşünü yavaşlatma ve işlevlerini daha iyi anlama konusundaki ilgiyi zirveye taşıdı.

Mass General Brigham Yapay Zekâ Programı direktörü Hugo Aerts, "Timusun ilerleyen yaşlarda önemsizleşeceği tamamen kanıksanmış bir yargıydı" dedi.

Nature dergisinde yayımlanan çalışmalarda Aerts ve meslektaşları, daha sağlıklı bir timusa sahip kişilerin akciğer kanserine yakalanma, kalp hastalığından ya da herhangi bir nedenden ölme olasılığının çok daha düşük olduğunu saptadı. Ayrıca bu kişilerin kanser immünoterapi tedavilerine çok daha iyi yanıt verdiği görüldü.

Ancak temel sorular hala cevap bekliyor:

- Timus bu olumlu sağlık sonuçlarının doğrudan itici gücü mü, yoksa genel sağlığın dolaylı bir göstergesi mi?
- Neden bazı insanlarda daha hızlı geriliyor ve bu süreç durdurulabilir mi?
- Ve belki de en önemlisi; timusun önemini anlamak tıp dünyasında neden bu kadar uzun sürdü?

Timus tam olarak ne işe yarıyor?

Göğüs Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Kemal Karapınar timusu “Bebekliğimizde çok aktif olarak çalışan, çocukluk döneminde de aktif olan ancak erişkinlik çağında neredeyse %98 oranında fonksiyonunu kaybeden bir organdır” dedi ve şu bilgileri verdi:

“İman tahtası dediğimiz sternum ile kalbin arasında yer alır. Dörtgen şeklindedir ve iki ucunda damarları ile sinirleri bulunmaktadır. Timusun uzun yıllar boyunca en hızlı feda edilen organ olduğu doğrudur. Çünkü kalp cerrahisi, özellikle koroner cerrahi sternotomi denilen iman tahtasının kesilmesiyle yapılırdı. Günümüzde kapalı cerrahi de uygulanmaya başlanmıştır.

Sternotomi yapıldığında kalbin önünde kalan tek organ timus dokusudur ve mediastinal dokuyla birlikte yer alır. Bu nedenle feda edilmesi gerekmiştir. Açık kalp cerrahisinde bu yüzden neredeyse standart olarak hastanın timusu çıkartılır. Hâlâ da bu şekilde yapılmaktadır. Çünkü kalbe ulaşmak, fonksiyonunu büyük ölçüde kaybetmiş bir organdan daha önemlidir.”

Tesadüfen ortaya çıkan milat niteliğindeki çalışma

Timusu yeniden spot ışıklarının altına taşıyan araştırma aslında tam bir tesadüf eseri başladı. Harvard Kök Hücre Enstitüsü'nde tıp öğrencisi olan Kameron Kooshesh, kemik iliği nakli yapılan yetişkinlerde timusun rolünü araştırmak istiyordu. Bu hastalar bağışıklık savunmalarını yeniden oluştururken, araştırmacılar timus bezinin tıpkı çocukluk döneminde olduğu gibi bir rol oynadığını biliyorlardı.

Araştırmacılar şu soruyu sordu: Timusu cerrahi müdahaleyle alınmış yetişkinlerin tıbbi kayıtları, onların genel sağlık durumları hakkında ne söylüyor?

Ortaya çıkan sonuçlar ekibi şoke etti. Timusu alınan kişilerin, ameliyatı takip eden beş yıl içinde herhangi bir nedenden ölme olasılığı, benzer kalp veya göğüs ameliyatı geçirip timusu yerinde bırakılanlara göre iki kat daha fazlaydı.

Timusu olmayanların kanser geliştirme riski de iki kat yüksekti. Ayrıca bağışıklık sorunu olmayan kişiler incelendiğinde, timusu eksik olanların otoimmün hastalıklara çok daha yatkın olduğu görüldü.

Kimileri için bu yeni ilgi çoktan hak edilmiş bir durumdu.

Francis Crick Enstitüsü'nde hücre biyoloğu ve Londra Üniversitesi'nde profesör olan Paola Bonfanti, "Sonunda insanlar timüsün önemli bir organ olduğunu anlıyor" dedi ve ekledi:

“Timüs olağanüstü bir yenilenme yeteneğine sahip, ancak aynı zamanda en hızlı yaşlanan organlardan biri. İçeriğinde cildimizdeki kök hücrelerle aynı olan kök hücreler bulunuyor ve biz her üç haftada bir yeni deri üretiyoruz."

İşlevi en son keşfedilden organ

İnsan anatomisi tarihinde timus, işlevi en son keşfedilen ana organlardan biridir. Kalbe daha rahat erişmek için yapılan ‘timektomi’ ameliyatlarıyla (timusun çıkarılması) sık sık feda edilirdi ve bu kişilerin sorunsuz yaşadığı varsayılırdı. Aerts bu durumu, "Bunlar çok hassas sinyaller. Kalbi çıkardığınızda hastanın ölmesi gibi ani bir durum değil" diyerek açıkladı.

Timusun çocukluktaki hayati rolü ancak 1960'larda tam olarak anlaşıldı:

Timus, kemik iliğinden gelen hücreleri ‘T hücrelerine’ dönüştürerek onları virüs ve patojenlerle savaşmaları için eğitir. Burada hücrelere, vücudun kendi sağlıklı dokularına saldırmaması öğretilir. Timus, bağışıklık sistemimizin kendi hücrelerimize saldırmasını (otoimmünite) engelleyen bir ‘öz-tolerans’ merkezidir.

Ancak ergenlikten itibaren bu organ yağ dokusuna dönüşerek erimeye başlar. Bu yüzden çoğu doktor, onu hayatın geri kalanı için gereksiz bir organ olarak kabul etmişti.

Timusu yeniden inşa etmek mümkün mü?

Yapay zekâ destekli yeni araştırmalar, timus sağlığı ile genel sağlık verileri arasında güçlü bağlar kuruyor. Binlerce CT taramasını inceleyen yapay zekâ, bir ‘timus sağlık puanı’ oluşturdu. Yüksek puana sahip kişilerin sonraki 12 yıl içinde ölüm riskinin çok daha az olduğu görüldü.

En heyecan verici bulgulardan biri de timusu sağlıklı olanların, bağışıklık sistemini kanserle savaşması için tetikleyen immünoterapi ilaçlarına daha iyi yanıt vermesi.

Paola Bonfanti, laboratuvar ortamında insan timusu üretmek için çalışıyor. Amaç, organ nakli yapılan hastaların ömür boyu ağır ilaçlar kullanmadan yeni organı kabul etmesini sağlamak.

Ayrıca timus bezinin doğal bozulmasını yavaşlatmanın yollarını araştırmakla da ilgileniyor. Timusun doğal çöküşü durdurulabilirse, yaşlıların aşılara verdiği yanıtlar artırılabilir ve otoimmün hastalıkların önüne geçilebilir.

‘Şu ana kadar hastalıklarda artış gözlemlemedim’

Tüm bu araştırma sonuçlarını yorumlamasını rica ettiğimiz Prof. Dr. Kemal Karapınar, “Yaklaşık 22 yıldır bu işi yapıyorum. En az 15 yıldır da timus cerrahisini aktif olarak gerçekleştiriyorum. Hem kapalı hem de açık yöntemlerle 100’den fazla timus ameliyatı yaptım. Bu hastaları düzenli olarak takip ediyorum. Şu ana kadar bu hastalarda belirgin bir hastalığa meyil artışı, viral enfeksiyonlarda artış ya da genel hastalık riskinde artış gözlemlemedim” dedi ve ekledi:

“Ancak daha geniş çaplı çalışmalar varsa onları değerlendirmek gerekir. Kendi kanaatime göre timusun alınmasının hastalık riskini ciddi şekilde artırdığını düşünmüyorum. Ancak bu hastalar ciddi ameliyatlar geçiriyor; sternumları kesiliyor ve çoğu zaman kanser nedeniyle ameliyat ediliyorlar. Bu nedenle bir miktar daha savunmasız olmaları doğal karşılanabilir.”

'Timusun varlığı, yeni nesil kanser ilaçlarının etkinliğini artırabilir’

Prof. Dr. Karapınar, timusun kanser tedavisinde yeni bir umut olup olamayacağı konusunda ise şunları söyledi:

“Timusun bağışıklık sistemine az da olsa olumlu katkısı olduğu düşünülürse, günümüzde kullanılan immünoterapi yani bağışıklık sistemini aktive eden tedaviler açısından teorik olarak avantaj sağlayabilir. Bu nedenle timusun varlığı, yeni nesil kanser ilaçlarının etkinliğini artırabilir. Ancak timusu daha güçlü olan hastaların kanseri daha kolay yendiğine dair kesin bir veri bulunmamaktadır. Ayrıca timusu güçlendiren özel bir tedavi ya da ilaç da mevcut değildir.”