Vikipedi Teyze ye sor: Ortak bilginin 25 yıllık hikayesi

Ütopyacı bir başlangıçtan yapay zeka destekli rakiplerine uzanan süreçte "halkın ansiklopedisi" olan Vikipedi 25 yaşına girdi. İşte tarafsızlık, uzmanlık ve ortak bilginin ilk çevrimiçi hikayesi.

İnsanlık tarihi, M.Ö. ve M.S. (Milattan Önce ve Milattan Sonra) olarak ikiye ayrılır. Benzer şekilde internetin hikâyesinin de V.Ö. ve V.S. olarak bölünmesini hayal etmek çok da abartılı sayılmaz. Buradaki "V" de Vikipedi'yi (İngilizcesi: Wikipedia) temsil ediyor.

Türkiye'deki yaygın adıyla Vikipedi, 15 Ocak 2001'de ilk kez çevrimiçi olduğunda bu iki kişinin ortak fikriydi: Özgürlükçü eğilimleriyle tanınan internet girişimcisi Jimmy Wales ve sitenin ilk genel yayın yönetmeni olan filozof Larry Sanger. Bu işbirliği yalnızca bir yıldan biraz fazla sürdü. Ancak bu iki ismin vizyonları arasındaki farklılıklar Vikipedi'yi bugün hâlâ şekillendirmeye devam ediyor.

Wales, en başından itibaren Vikipedi'yi radikal biçimde açık bir proje olarak tasarladı: Gezegendeki her insanın katkı sunabildiği ve insanlığın tüm bilgisinin toplamına ücretsiz erişebildiği bir yer.

Sanger ise bu kadar açık bir yapının tarafsızlığı gerçekten garanti edip edemeyeceği konusunda şüpheciydi. Bu görüş ayrılığı, Vikipedi'nin hikâyesine başından itibaren damgasını vurdu.

Kalın kitaplardan tıklamalara

Eskiden bilgiye ulaşmak, fiziksel kütüphanelerde araştırma yapmayı ve uzmanlar ile kurumların "resmî" bilginin bekçiliğini yaptığı referans eserleri sayfa sayfa okumayı gerektirirdi. Vikipedi bu hiyerarşiyi tersine çevirdi.

İnternet bağlantısı olan herkesin bir madde yazabildiği ya da düzenleyebildiği, ortaklaşa hazırlanan devasa bir platform yarattı. Böylece merkezî uzman otoritesinden yine uzman kaynaklara atıf yapan ama daha dağınık ve topluluk temelli bir modele geçildi.

Ardından gelen büyüme, internet tarihine geçti. İngilizce Vikipedi'de 2002'de yaklaşık 25 bin madde vardı; 2006'da bu sayı bir milyonu aştı. Bugün ise yedi milyonun üzerinde madde bulunuyor.

Tartışmalı konulara yaklaşımda hassasiyet

Ocak 2026 itibarıyla Vikipedi'nin 300'den fazla aktif dil sürümü var ve binlerce gönüllü editör katkı sunuyor.

Hiç kimse bir maddenin "sahibi" değil. Tüm katkıların tarafsızlık, doğrulanabilirlik ve güvenilir kaynaklara dayanma ilkelerine uyması gerekiyor. Editörler değişiklikleri "tartışma sayfalarında" ele alıyor ve uzlaşıya varmaya çalışıyor. Ciddi anlaşmazlıklarda ise dosyalar, topluluk tarafından işletilen Tahkim Komitesi'ne taşınıyor.

Bu model Wales'in küresel bir bilgi ortak alanının kolektif olarak inşa edilebileceği inancını yansıtıyor. Wales, 2025'te The Guardian'a verdiği demeçte şöyle demişti:

"Vikipedi aşırılıkçılar için pek rahat bir yer değildir. Eğer bağırmak ve aşırı taraflı olmak istiyorsanız, gidin kendi blogunuzu yazın."

Wales'e göre tarafsızlık, maddeleri olgulara dayandırmaktan geçiyor:

"Hitler maddesinin Hitler'e karşı bir öfke tiradı olması gerekmez. Onun yaptıklarını yazmanız yeterlidir; bu zaten başlı başına mahkûm edici bir tablo ortaya koyar."

Vikipedi'nin ilk tarafsızlık ilkelerini kaleme alan Larry Sanger ise şeffaflığın tek başına önyargıyı engelleyemeyeceğini savunuyor. Ona göre maddeleri yazanların ideal olarak konu uzmanı olması gerekir.

"Tarafsızlık tamamen mümkündür" diyen Sanger, DW'ye yaptığı açıklamada altın standardın "tartışmalı konularda metni yazan kişinin ne düşündüğünün anlaşılamaması" olduğunu söylüyor. "Vikipedi gibi bir projenin, tarafsızlığa yaklaşabilmesinin bile tarafsızlığa kendileri de bağlı olan uzmanların katılımı olmadan mümkün olduğunu düşünmüyorum."

Sanger ayrıca Vikipedi'de sadece "belirli bir şekilde düşünen" kişilerin editörlüğe izin verildiğini ileri sürüyor ve bu grubu "küresel, akademik, seküler, ilerici" olarak tanımlıyor.

Toplumsal cinsiyet konusu ve yapay zeka faktörü

Wikimedia Vakfı'nın da kabul ettiği üzere, kadın Vikipedistlerin oranı tahminen yüzde 10 ila 20 arasında. Önemli birçok kadının, eserlerinin ya da kadınları ilgilendiren konuların maddeleri eksik. Bu durum, 2015'te başlatılan "Women in Red" girişimini doğurdu. Amaç, bu toplumsal cinsiyet açığını kapatmak.

Vikipedi'nin her dil sürümü, kendi editör topluluğu tarafından bağımsız biçimde oluşturuluyor. Bu da şu anlama geliyor: Hintçe'de var olan bir madde, İngilizce'de hiç yazılmamış olabilir ya da tam tersi. Wikidelta gibi araçlar, hangi konuların sadece tek bir dilde yer aldığını haritalandırarak bu boşlukları görünür kılıyor.

Bu durum önemli, çünkü Vikipedi artık insanların her gün kullandığı pek çok dijital aracı besliyor. Büyük dil modelleri (LLM'ler) yoğun biçimde Vikipedi içeriğiyle eğitiliyor. Yapay zeka tarafından üretilen metinler ya da çeviriler ise küçük Vikipedi sürümlerine geri akıyor.

Grönlandca Vikipedi, bu döngünün ne kadar kırılgan olabileceğini gösteriyor. 2025'te hatalarla dolu yapay zeka içerikleriyle adeta istila edilmesinin ardından - bazı yorumcuların "çöküş sarmalı" dediği bu süreçte - sitenin tek editörü, "Grönlandca dili için zarar riski" de dahil olmak üzere gerekçelerle sitenin kapatılmasını talep etti.

"Tuvalete gittiğimizden daha sık kullanıyoruz"

Vikipedi'nin kendine özgü yanları, çoktan sitenin sınırlarını aşmış durumda. Bir zamanlar basit bir doğrulama çağrısı olan "kaynak gerekli" etiketi, bugün şüpheli iddiaların kısaltması haline geldi. Wikiracing gibi çevrimiçi oyunlar, ansiklopediyi rekabetçi bir spora dönüştürüyor: Oyuncular bir maddeden başlayıp, sadece bağlantıları kullanarak, tamamen alakasız bir hedef maddeye en az tıklamayla ve en hızlı şekilde ulaşmaya çalışıyor.

Vikipedi uzun süredir araştırmaların ilk adresi olmanın yanı sıra, gündelik hayata da sızmış durumda: akşam yemeği tartışmalarını çözmekten spor yorumlarına, okurları gece geç saatlere uzanan bilgi tünellerine sürüklemeye kadar. Moda tasarımcısı Diane von Fürstenberg, yaygınlığını belki de en iyi şekilde Jimmy Wales'e yaptığı bir espriyle özetlemişti:

"Hepimiz Vikipedi'yi tuvalete gitmekten daha sık kullanıyoruz."

Grokipedia: Yeni bir rakip mi?

Ancak günlük hayata bu kadar işlemiş bir platform bile sarsıntılara karşı bağışık değil. Elon Musk'ın şirketi xAI, 2025'te Grok adlı büyük dil modeline dayanan yapay zeka üretimi bir ansiklopedi olan Grokipedia'yı piyasaya sürdü.

Yaklaşık 885 bin maddeyle çıkış yapan Grokipedia, kendisini Vikipedi'ye "doğru ve bağımsız bir alternatif" olarak tanıttı - Musk'ın deyimiyle, "aşırı sol eğilimli" olduğu iddia edilen "Wokipedia"ya karşı. Bazı maddeler tamamen Grok tarafından üretilirken, bazıları Vikipedi'den alınmış; kimi zaman hafifçe düzenlenmiş, kimi zaman ise neredeyse birebir kopyalanmış durumda.

Larry Sanger bu değişimi önemli görüyor. DW'ye yaptığı açıklamada, "Tarihte ilk kez bir büyük dil modeliyle konuşabiliyor ve onun bir ansiklopedi maddesinde doğrudan düzenleme yapmasını sağlayabiliyorsunuz" diyor ve ekliyor:

"Düzenlemeyi bir insana değil, bir şirketin kontrolündeki bir makineye gönderiyorsunuz. Bu da daha hızlı yanıtlar anlamına geliyor."

Sanger'a göre Grokipedia, zamanla bir zamanlar katkı sunduğu projeyi bile geride bırakabilir:

"Bir noktadan sonra Grokipedia'nın Vikipedi'den daha iyi bir ansiklopedi olma ihtimali çok yüksek."

Jimmy Wales ise 2025'in sonlarında Reuters'a yaptığı açıklamada, büyük dil modellerinin ansiklopedik içerik üretme kapasitesine şüpheyle yaklaştığını söylemişti:

"Bunun gerçekten önemli ya da anlamlı bir rakip olup olmayacağını zaman gösterecek."